Sarı Nokta Hastalığı, diğer adıyla diğer adı ile Maküla Dejenerasyonu (MD) katarakttan sonra en çok görme kaybına neden olan hastalıktır. Dünyada en az 30 milyon insanda sarı nokta hastalığı olduğu sanılmaktadır. Klasik tıbbı yöntemler ise ancak hastalık hızını yavaşlatmanın ötesine gidememektedir. Son yıllarda yapılan araştırmalar başta Göz sağlığını destekleyen başlıca beslenme destekleri kuş üzümü, yaban mersini, lütein, zeaksantin, omega-3 , D vitamini gibi beslenme desteklerinin maküla dejererasyonunun gidişini yavaşlattığı hatta kısmen de olsa geriye döndürdüğünü göstermektedir. Bültenimizin bu sayısında Editötümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın beslenme ve sarı nokta hastalığı arasındaki ilişkileri irdeliyor.

Beslenme Sarı Nokta Hastalığına (Makula Dejenerasyonu ) çare olabilir mi?

Sarı Nokta Hastalığı, diğer adıyla diğer adı ile Makula Dejenerasyonu (MD) katarakttan sonra en çok görme kaybına neden olan hastalıktır. Dünyada en az 30 milyon insanda sarı nokta hastalığı olduğu sanılmaktadır.

Bildiğiniz gibi retina ışığı alıp beyine gönderen ve gözün arkasında bulunan bir tabakadır. Makula gözün arkasında retinanın merkezinde yer alan, gözün ayrıntılı ve merkezi görmeden, dolayısıyla okuma, araba kullanma, yüzleri tanıma gibi görevlerinden sorumlu bölümüdür. Maküla’nın etrafında bulunan retina bölümleri ise çevresel görmeden sorumludur. MD’da retinanın ilgili bölümü zarar görmediği için çevresel görme normaldir. Yaşla birlikte maküla dejenere olabilir, yani yozlaşabilir. MD en çok 60 yaş üzeri kişilerde görülür.

İki çeşit MD vardır; 1. Kuru MD ve 2. Yaş MD

Kuru MD yaşlılıkla ve maküla çevresindeki dokuların zayıflamasıyla ilişkilidir. Bu tür yavaş gelişir ve görme kaybı ağır değildir. Kuru MD’de makülada ‘drusen’ denilen sarı renkli birikintiler olur. Birkaç küçük drusen görmeyi fazla etkilemez. Ama Bunların sayısı ve boyutları artıkça şekiller bozulur. En ileri aşamada maküla körelir ve orta bölgede siyah (kör) noktalar oluşur. En sonunda merkezi görme tamamen kaybolur.

Yaş MD’de makülanın gerisinde bulunan koroid tabakada normalden farklı damarlanma olur (koroid neovaskülarizazyonu). Bu damarlardan retinaya sızan sıvı ve kan görmeyi bozar.

Bu durum görmenin tam ortasında geniş bir kör nokta oluşumuna yol açar. Vakaların %20sinde görülen yaş MD’da görme kaybı ağırdır. Kuru tip MD hastalarının yaklaşık %10’unda yaş tip MD gelişebilir.

MD tek gözde ya da iki gözde birden oluşabilir. Eğer bir gözünüzde MD varsa, tedbir almaz iseniz %50 oranında 5 yıl içinde diğer gözünüzde MD gelişir.

Klinik belirtiler

Kuru MD görülen başlıca belirtiler şunlardır;

• Yazıların bulanık görünmesi

• Renklerin daha az parlak görünmesi

• Puslu görme

Yaş tip YBMD’nin ilk belirtisi çarpık görmedir. Düzgün çizgileri mesela kapı ve pencere çerçevelerini düz değilmiş gibi görürsünüz. Diğer belirtiler şunlardır;

• Renkleri daha soluk görme

• Okuma sırasında yazıları bulanık görme

• Görme alanının merkezinde karanlık bölgeler ya da boş alanlar oluşur. Mesela baktığımız bir cismin bulanık bir alan veya karanlık bir leke görürsünüz.

Sarı nokta hastalığında Amslergrid testi

Bu testi uygulayarak kendinizde MD olup olmadığını anlayabilirsiniz. Uzmanlar tarafından 40 yaş üzeri herkesin bu testi uygulaması tavsiye edilmektedir (2).

Amsler grid testinin uygulama şekli

• Normalde okumak için kullandığınız gözlük ya da kontakt lens varsa takınız.

• Yukarıda görülen şemayı iyi aydınlatılmış bir odada, yüzünüzden yaklaşık 30 – 40 cm ileride sabit şekilde tutunuz.

• Bir gözünüzü elinizle kapatınız ve açık olan gözünüz ile ortadaki noktaya odaklanınız. Şemada yer alan büyük karenin her 4 köşesini de görüp görmediğinize dikkat ediniz.

• Diğer gözünüzü de aynı şekilde test ediniz.

• Çizgilerde dalgalanma, kırılma, bulanıklık görüyorsanız ya da köşeleri göremiyorsanız sizde sarı nokta hastalığı belirtileri olabilir.

Klasik tedavi

• Göz içi ilaç uygulaması: Damarlanma oluşumunu durdurmak veya engellemek amacı ile anti-VEGF antikorları göz içine enjekte edilir.

• Fotodinamik tedavi: Bu tedavi yeni damarların tıkanmasını önlemek ve retinadaki kan sızıntısının durdurmak amacı ile yapılır.

• Lazer tedavisi

Bu tedaviler hastalığın ilerlemesini biraz yavaşlatsa da körlük engellenemiyor. Beslenme destekleri ise hastalığı geriletebiliyor.

Omega-3 yağ asiti- Maküler dejenerasyon

Bir omega-3 yağ asiti olan DHA konsantre olmuştur. DHA hem retinanın yapısını hem de fonksiyonlarını destekler.

Omega-3 tüketen kişilerde yaşlanmaya bağlı maküler dejenerasyon %60 oranında daha az görülmüştür. Başka bir çalışmada bu oran %30 olarak bulunmuştur (8). 2009’da yapılan başka bir araştırmada da benzer sonuçlar elde edilmiştir (9).

Düşük karbonhidratlı diyet ile birlikte omega-3, C vitamin, E vitamini, lütein, zeaksantin tüketen kişilerde MD riskinin daha düşük olduğu gösterilmiştir (10).

D vitamini

2007’de yayınlanan bir araştırmada D vitmini seviyesi ne kadar süşük ise maküler dejenerasyon riskinin de o kadar yüksek olduğunu göstermiştir(11). 2011 yapılan benzer bir çalışmada da aynı durum teyit edilmiştir (12)

Maküler dejenerasyondan korunma

– Taş devri diyeti

– 25 OH D vit seviyesi 40-100ng/mL olacak şekilde D vitamini takviyesi. Bu seviyeye ulaştıktan sonda günde 5000 (beş bin) ünite D vitamini alınması uygundur.

– Yeterli omega-3 takviyesi almak, diyette O0mega-6 miktarını düşürmek

– Günde 1-2 tane köy yumurtası yemek

– Ipanak, lahanagillerden zengin beslenmek

– Yeterli kırmızı biber ve/veya ısot tüketmek

– Günde en az 2 litre su içilmeli.

– Günde 3-5 dakika kültür fizik yapılmalı ve yarım saat yürünmeli.

– Derin nefes alınmalı.

– Açlık kan insülin düzeyleri 5 ünitenin altında olacak şekilde unlu-şekerli gıdaları azaltma.

– İltihabın göstergesi olan CRP 0.3mg/dL’nin altında tutulmalı.

Maküler dejenerasyonda tedavisinde beslenme

Yukarıdakilere ek olarak

– EPA+DHA toplamı 2500-3000 mg olacak şekilde balık yağı almak

– Günde 1 çorba kaşığı kuş üzümü, 1 tatlı kaşığı yaban mersini yemek

KAYNAKLAR

1. http://www.webmd.com/eye-health/macular-degeneration/age-related-macular-degeneration-overview

2. http://www.dunyagoz.com/tedavi-hizmetleri/retina/makula-dejenerasyonu-sari-nokta.html

3. Lila MA. Anthocyanins and Human Health: An In Vitro Investigative Approach. J Biomed Biotechnol. Dec 1, 2004; 2004(5): 306–313.

4. Fursova AZh, Gesarevich OG, Gonchar AM, Trofimova NA, Kolosova NG.Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats. Adv Gerontol. 2005;16:76-9.

5. http://www.aoa.org/patients-and-public/caring-for-your-vision/lutein

6. Sommerburg O, Keunen J, Bird A, van Kuijk FJGM. Fruits and vegetables that are sources for lutein and zeaxanthin: the macular pigment in human eyes. Br J Ophthalmol. Aug 1998; 82(8): 907–910.

7. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service, USDA Nutrient Data Laboratory. 2005. USDA National Nutrient Database for Standard

8. Swenor BK, Bressler S, Caulfield L, West SK. The impact of fish and shellfish consumption on age-related macular degeneration. Ophthalmology. 2010 Dec;117(12):2395-401.

9. Sangiovanni JP, Agrón E, Meleth AD, Reed GF, Sperduto RD, Clemons TE, Chew EY; Age-Related Eye Disease Study Research Group. {omega}-3 Long-chain polyunsaturated fatty acid intake and 12-y incidence of neovascular age-related macular degeneration and central geographic atrophy: AREDS report 30, a prospective cohort study from the Age-Related Eye Disease Study. Am J Clin Nutr. 2009 Dec;90(6):1601-7.

10. Chiu CJ, Milton RC, Klein R, Gensler G, Taylor A. Dietary compound score and risk of age-related macular degeneration in the age-related eye disease study. Ophthalmology. 2009 May;116(5):939-46.

11. Parekh N, Chappell RJ, Millen AE, Albert DM, Mares JA. Association between vitamin D and age-related macular degeneration in the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988 through 1994. Arch Ophthalmol. 2007 May;125(5):661-9.

12. Millen AE, Voland R, Sondel SA, Parekh N, Horst RL, Wallace RB, Hageman GS, Chappell R, Blodi BA, Klein ML, Gehrs KM, Sarto GE, Mares JA; CAREDS Study Group. Vitamin D status and early age-related macular degeneration in postmenopausal women.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Kistik fibroz en sık görülen metabolik hastalıkların başında gelmektedir. Son yıllarda hasta bakımının kalitesinin artması ile bu hastaların yaşama süreleri uzadıysa da hastalığın henüz kesin bir tedavisi yoktur. Gen tedavisi için yapılan çalışmalar henüz olumlu bir sonuca ulaşamamıştır.

Bu yıl Dünyanın en saygın dergilerinin başında gelen Science‘de halk ilacı ve baharat olarak bildiğimiz zerdeçalın kistik fibrozlu deney hayvanlarında, kistik fibrozda gen defektinin oluşturduğu fonksiyonel bozukluğu düzelttiği gösterildi (1).

Bu heyecan verici araştırmanın özetini ve yorumlarını okumak istiyorsanız Prof. Dr. Ahmet Aydın’ın hazırladığı bu yazıyı mutlaka okuyunuz. Yazıda ayrıca ayrıca kistik fibroz, zerdeçal ve zerdeçalın tedavide kullanıldığı hastalıklar hakkındaki bilgileri de bulacaksınız.

Curcumin, a Major Constituent of Turmeric, Corrects Cystic Fibrosis Defects

Science, 2004; 304:600-602

Marie E. Egan, Marilyn Pearson, Scott A. Weiner, Vanathy Rajendran, Daniel Rubin, Judith Glöckner-Pagel, Susan Canny, Kai Du, Gergely L. Lukacs, Michael J. Caplan

Cystic fibrosis is caused by mutations in the gene encoding the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR). The most common mutation, F508, results in the production of a misfolded CFTR protein that is retained in the endoplasmic reticulum and targeted for degradation.

Curcumin is a nontoxic Ca–adenosine triphosphatase pump inhibitor that can be administered to humans safely. Oral administration of curcumin to homozygous F508 CFTR mice in doses comparable, on a weight-per-weight basis, to those well tolerated by humans corrected these animals’ characteristic nasal potential difference defect. These effects were not observed in mice homozygous for a complete knockout of the CFTR gene.

Curcumin also induced the functional appearance of F508 CFTR protein in the plasma membranes of transfected baby hamster kidney cells. Thus, curcumin treatment may be able to correct defects associated with the homozygous expression of F508 CFTR.

Prof. Dr. Ahmet Aydın’ın yorumu

Science’da yayınlanan araştırmada kistik fibrozu olan 10 fareye ağız yolu ile zerdeçal, kontrol grubunu oluşturan 10 fareye ise boş ilaç (plasebo) verilmiş. Verilen zerdeçal miktarı insanlarda kullanılan miktarlara uyuyormuş.

10 hafta sonra zerdeçal alan grupta 1 ölüm varken almayan grupta ise 6 ölüm gerçekleşmiş.

Kistik fibroz hastlarında görülen nazal potansiyel farkındaki bozukluk düzelmiş. Aynı araştırmada zerdeçalın bebek hamsterlerin böbrek hücrelerinin plazma membranlarında CFTR proteinine tekrar fonksiyon kazandırdığı da gösterilmiş.

Normalde bir dış salgı bezi salgısını hücrelerindeki klor kanalları ile yapar. uyarıldıktan sonra klor iç salgı bezinin boşluğuna geçer. CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator ) klor kanalını aktive eden proteindir. Kanal aktive olur→ klor boşluğa (lümen) geçer →klor sodyumu sürükler→ lümende miktarı artan NaCl hücrenin karşı tarafındaki kan damarlarında bulunan suyu buraya sürükler.

Bilindiği gibi kistik fibrozda CFTR proteinini kodlayan gende bir bozukluk vardır. Bu bozukluk ter bezi dışındaki bezlerin koyu bir salgı ile tıkanmasına yol açar. Daha sonra o bezde kistler oluşur ve nedbe dokusu (fibroz) gelişir. Bu nedenle hastalığa kistik fibroz denmiştir.

Kistli nedbe dokuları ilgili organları (akciğer, pankreas, karaciğer vb) fonksiyonlarını bozar. Bu bozukluklar iyi bakım görmeyen hastalarda ölümcül olabilirler.

Kistik fibroz nasıl bir hastalıktır? (2)

Kistik fibroz ter bezi hariç bütün salgı bezlerinin (pankreas, akciğer, karaciğer, yumurtalık, testis vb) salgılarının koyulaşması ve bezleri tıkayarak onların fonksiyonlarını bozan ve kalıtım yolu ile geçen ağır bir hastalık. Batı toplumlarında ve muhtemelen de Türkiye’de 1:2000 sıklığında görülmektedir. Ülkemizde yaklaşık 1,200, 000 doğum/yıl olduğuna göre her yıl 600 çocuk bu hastalıkla doğmaktadır.

Klinik bulgular nelerdir?

Hastalığın en önemli bulguları sık geçirilen akciğer iltihapları (zatürree, pnömoni), yağ emilimi azalmasına bağlı dışkıdan aşırı yağ atılması, beslenme yetersizliği ve tuz kaybına bağlı susuzluktur. Nadir bulguları arasında bağırsak tıkanması, karaciğer sirozu, kısırlık (erkekte), yumurtalık kisti ve diyabet de vardır.

Hastaların %10-15’inde doğuştan bağırsak tıkanması(mekonyum ileusu) vardır.

Az gelişmiş ülkelerde kistik fibrozlu hastalar ilk birkaç yıl içinde sık geçirilen akciğer hastalıkları ve beslenme yetersizliğine bağlı olarak ölürler. İyi bir bakım ile yaşam süresini 30-40 yıl üzerine çıkartabilmek mümkündür.

Nasıl teşhis konulur?

Eğer bir çocukta sık geçirilen akciğer iltihapları, nedeni bilinmeyen beslenme yetersizliği ve yağlı dışkılama gibi bir bulgu varsa kistik fibroz dediğimiz bu hastalığın olup olmadığı araştırmalıdır.

Gebelik sırasında teşhis mümkün mü?

Hastalıkta anne ve baba taşıyıcıdır. Taşıyıcı anne ve babanın çocuklarının dörtte biri hastalıklı olarak doğar. Kistik fibroz teşhisli bir çocuğu olan aile daha sonra doğacak çocuklarında aynı hastalığın olup olmadığını hamilelik sırasındaki testler ile anlayabilirler.

Kistik fibrozlu hastalar nasıl tedavi edilir?

Sık geçirilen akciğer iltihaplarının azaltılması ve tedavisi

Zerdeçal nedir?

Zerdeçal (zerdeçöp , zerdeçal , safran kökü, sarıboya, zerdeçav, hint safranı, CURCUMA LONGA L., Zingiberaceae) polifenolik bir bileşiktir(4). Zerdaçalın içerisindeki maddelerin listesi:

» 1,8-CINEOLE (kgv) 30-720 ppm
» 2-BORNANOL (bt)
» 2-HYDROXY-METHYL-ANTHRAQUINONE (kgv)
» 4-HYDROXY-CINNAMOYL-(FERULOYL)-METHANE (kgv) 180 ppm
» ALPHA-ATLANTONE (kgv)
» ALPHA-PINENE (ey) 5,300 ppm
» ALPHA-TERPINEOL (kgv)
» AR-TURMERONE (kgv) 5,800 ppm
» ARABINOSE (kgv) 10,000 ppm
» ASCORBIC-ACID (kgv) 0-293 ppm
» ASH (kgv) 9,000-148,000 ppm
» AZULENE (kgv)» BAKIR (kgv) 6-17 ppm
» BETA-CAROTENE (kgv)
» BETA-PINENE (ey) 2,700 ppm
» BETA-SESQUIPHELLANDRENE (kgv)
» BIS-(PARA-HYDROXY-CINNAMOYL)-METHANE (kgv) 1,360 ppm
» BIS-DESMETHOXYCURCUMIN (kgv) 67-27,000 ppm
» BISABOLENE (Kök)
» BORNEOL (kgv)
» BORON (Kök) 1-6 ppm
» CAFFEIC-ACID (kgv) 5 ppm
» CAPRYLIC-ACID (kgv)
» CARBOHYDRATES (kgv) 79,000-829,000 ppm
» CARYOPHYLLENE (ey)
» ÇİNKO (kgv) 22 ppm
» CINEOLE (ey) 29,200 ppm
» CINNAMIC-ACID (kgv)
» COBALT (kgv) 1 ppm» CUMINYL-ALCOHOL (kgv)
» CURCUMENE (ey) 121,700 ppm
» CURCUMENOL (ey) 21,300 ppm
» CURCUMIN (kgv) 9-38,888 ppm
» CURDIONE (ey) 11,900 ppm
» CURLONE (kgv) 120 ppm
» CURZERENONE (kgv)
» CURZERENONE-C (ey) 20,400 ppm
» CYCLO-ISOPRENEMYRCENE (kgv) 8,500-29,750 ppm
» D-ALPHA-PHELLANDRENE (kgv) 30-720 ppm
» D-CAMPHENE (kgv) 480 ppm
» D-CAMPHOR (kgv) 30-1,500 ppm
» D-SABINENE (kgv) 20-432 ppm
» DEHYDROTURMERONE (kgv)» DEMİR (kgv) 121-467 ppm» DESMETHOXYCURCUMIN (kgv) 500-11,100 ppm
» DI-P-COUMAROYL-METHANE (kgv)
» DICINNAMOYLMETHANE (kgv)» DIDESMETHOXYCURCUMIN (kgv)» DIDESMETHOXYCURCUMIN (kgv)» DIFERULOYL-» METHANE (kgv)» DIHYDROCURCUMIN (kgv) 57 ppm
» EO (kgv) 3,000-72,000 ppm
» EUGENOL (ey) 2,100 ppm
» FERULOYL-P-COUMAROYL-METHANE (kgv)FOSFOR (kgv) 640-6,307 ppm
» FRUCTOSE (kgv) 120,000 ppm
» GAMMA-ATLANTONE (kgv)
» GLUCOSE (kgv) 280,000 ppm
» GUAIACOL (kgv)
» ISOBORNEOL (kgv) (ey) 200 ppm» KROM (kgv) 6 ppm» KALSİYUM(kgv) 270-2,898 ppm
» L-ALPHA-CURCUMENE (kgv) 18,000 ppm» L-BETA-CURCUMENE (kgv) 18,000 ppm
» LIMONENE (ey) 2,300 ppm » LİF(kgv) 9,000-84,000 ppm
» LINALOL (ey) 1,600 ppm
» MANGANESE (kgv) 33-78 ppm
» MONODESMETHOXYCURCUMIN (kgv)
» NIACIN (kgv) 5-62 ppm
» NICKEL (kgv) 3.8 ppm
» O-COUMARIC-ACID (yp)
» P-COUMARIC-ACID (kgv) 345 ppm
» P-CYMENE (kgv)
» P-METHOXYCINNAMIC-ACID (kgv) 360 ppm
» P-TOLYMETHYLCARBINOL (kgv) 500-1,750 ppm
» POTASSIUM (kgv) 4,870-41,271 ppm
» PROTEIN (kgv) 12,000-306,000 ppm
» PROTOCATECHUIC-ACID (yp)
» RESIN (kgv)
» RIBOFLAVIN (kgv) 0-12 ppm
» SODYUM (kgv) 30-4,290 ppm» SU (kgv) 133,000 ppm
» SYRINGIC-ACID (yp)
» TERPINENE (ey) 27,200 ppm
» TERPINEOL (ey) 500 ppm
» THIAMIN (kgv) 0-8 ppm
» TURMERONE (kgv) 1,800-43,200 ppm
» UKONAN-A (kgv) 33-6,600 ppm
» UKONAN-B (kgv) 47 ppm
» UKONAN-C (kgv) 52 ppm
» UKONAN-D (kgv)
» VANILLIC-ACID (yp)» YAĞ (kgv) 18,000-153,000 ppm
» ZINGIBERENE (kgv) 750-18,000 ppm

ppm = parts per million, tr = trace, (bt)= bitki, (ç)= çiçek, (ey)= esansiyal yağ, (kgv)= kök gövde, (th)= tohum, (yp)= yaprak

Çeşitli hastalıklarda zerdeçal

Antiioksidan/zerdeçal

Zerdeçal en etkin ve en yaygın kullanılan antioksidanlardan biridir(5-9).

Zerdeçal/enflamasyon

Yapılan araştırmalar zerdeçalın lökotirien, prostaglandin, tumor nekroze edici faktör ve interlökin-12 gibi iltihap oluşturan kimyasal maddelerin ortaya çıkışını geciktirip hafiflettiğini göstermiştir(10-11).

Solunum yolu enfeksiyonları/zerdeçal

Zerdeçal antienflamatuar ve antioksidan etkileri ile solunum yolu enfeksiyonlarınada (üst solunum yolu enfeksiyonu, astım, bronşit, sinüzit) yaygın olarak kullanılan bir halk ilacıdır.

Zerdeçal/kanser

Zerdeçalın aktif maddesi curcumin hem kanserin korunmasını sağlar hem de bazı kanserlerde tedavi edici olarak kullanılmıştır Tümör hücrelerinin üremesini engeller ve toksik yan ürünlerini azaltır (12-17).

Zerdaçal/Alzheimer

Zerdeçal antioksidan ve antienflamatuar etkileri ile Alzheimer hastalığına gidişi engellemektedir. Zerdeçalın beta-amiloid plaklarının gelişimini yavaşlattığı da gösterilmiştir (18-20).

Diğer hastalıklar

Zerdeçalın başta mültipl skleroz (21-22), katarakt oluşumu (23), karaciğer hasarı (24), enfarktüs(25) ve felç (26) olmak üzere çeşitli hastalıklar üzerine olumlu etkileri olduğuna ilişkin çok sayıda çalışma vardır.

Kaynaklar

1. Egan ME, Pearson P, Weiner SA, Rajendran V, Rubin D, Glöckner-Pagel J, Canny S, Du K, Lukacs GL, Caplan MJ. Curcumin, a Major Constituent of Turmeric, Corrects Cystic Fibrosis Defects Science, 2004; 304:600-602

2. Aydın A, Adal E. Kistik fibroz. İst Çocuk Kliniği Dergisi (Pediatri Arşivi) 1996; 3:308-13

3. Araujo CC, Leon LL. Biological activities of Curcuma longa L. Mem Inst Oswaldo Cruz. 2001 Jul;96(5):723-8.

4. http://www.bitki.org/index.php?bitki=curcuma%20longa

5. Miquel J, Bernd A, Sempere JM,Díaz-Alperi J, Ramírez A. The curcuma antioxidants: pharmacological effects and prospects for future clinical use. A review. Archives of Gerontology and Geriatrics. 2002; 34(1): 37-46

6. Jitoe et al., 1992A. Jitoe, T. Masuda, I.G.P. Tengah, D.N. Suprapta, I.W. Gara and N. Nakatani , Antioxidant activity of tropical ginger extracts and analysis of the contained curcuminoids. J. Agric. Food Chem. 40 (1992), pp. 1337–1340.

7. Masuda et al., 1992T. Masuda, J. Isobe, A. Jitoe and N. Nakatani , Antioxidative curcuminoids from rhyzomes of Curcuma xantorrhyza. Phytochemistry 31 (1992), pp. 3645–3647. Abstract

8. Miquel J, Bernd A, Sempere JM,Díaz-Alperi J, Ramírez A. The curcuma antioxidants: pharmacological effects and prospects for future clinical use. A review. Archives of Gerontology and Geriatrics. 2002; 34(1): 37-46

9. Ono K, Hasegawa K, Naiki H, Yamanda M. Curcumin has potent anti-amyloidogenic effects for Alzheimer’s beta-amyloid fibrils in vitro. J Neurosci Res. 2004 Mar 15; 75(6):742-50.

10. Skrzypezac-Jankun, N.P. McCabe, S.H. Selman and J. Jankun , Curcumin inhibits lipoxygenase by binding to its central cavity: theoretical and X-ray evidence. Int. J. Mol. Med. 6 (2000), pp. 521–526.

11. Chainani-Wu N. Safety and anti-inflammatory activity of curcumin: a component of tumeric (Curcuma longa). J Altern Complement Med. 2003 Feb;9(1):161-8.

12. Inano, M. Onoda, N. Inafuku, M. Kubota, Y. Kamada, T. Osawa, H. Kobayashi and K. Wakabayashi , Potent preventive action of curcumin on radiation-induced initiation of mammary tumorigenesis in rats. Carcinogenesis 21 (2000), pp. 1835–1841.

13. M.T. Huang, W. Ma, P. Yen, J.G. Xie, J. Han, K. Frenkel, D. Grunberger and A.H. Conney , Inhibitory effect of low doses of curcumin topical application on 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate-induced tumor promotion and oxidized DNA bases in mouse epidermis. Carcinogenesis 18 (1997), pp. 83–88.

14. Inano, M. Onoda, N. Inafuku, M. Kubota, Y. Kamada, T. Osawa, H. Kobayashi and K. Wakabayashi , Potent preventive action of curcumin on radiation-induced initiation of mammary tumorigenesis in rats. Carcinogenesis 21 (2000), pp. 1835–1841.

15. P. Limtrakul, S. Lipigorngoson, O. Namwong, A. Apisariyakul and F.W. Dunn , Inhibitory effect of dietary curcumin on skin carcinogenesis in mice. Cancer Lett. 116 (1997), pp. 197–203.

16. Van Erk MJ, Teuling E, Staal YCM et al. Time- and dose-dependent effects of curcumin on gene expression in human colon cancer cells. J Carcinog. 2004 May 12;3(1):8.

17. Aggarwal BB, Kumar A, Bharti AC. Anticancer potential of curcumin: preclinical and clinical studies. Anticancer Res. 2003 Jan-Feb;23(1A):363-98.

18. Ambegaokar SS, Wu L, Alamshahi K, et al. Curcumin inhibits dose-dependently and time-dependently neuroglial cell proliferation and growth. Neuro Endocrinol Lett. 2003 Dec; 24(6): 469-73.

19. Frautschy SA, Hu W, Kim P, et al. Phenolic anti-inflammatory antioxidant reversal of Abeta-induced cognitive deficits and neuropathology. Neurobiol Aging. 2001 Nov; 22(6):993-1005.

20. Lim GP, Chu T, Yang F, Beech W, Frautschy SA, Cole GM. The curry spice curcumin reduces oxidative damage and amyloid pathology in an Alzheimer transgenic mouse. J Neurosci. 2001 Nov 1;21(21):8370-7.

21. Natarajan C, Bright JJ. Curcumin inhibits experimental allergic encephalomyelitis by blocking IL-12 signaling through Janus kinase-STAT pathway in T lymphocytes. J Immunol 2002;168(12):6506-13.

22. Natarajan C, Bright JJ. Peroxisome proliferator-activated receptor-gamma agonists inhibit experimental allergic encephalomyelitis by blocking IL-12 production, IL-12 signaling and Th1 differentiation. Genes Immun 2002;3(2):59-70.

23. Padmaja S, Raju TN. Antioxidant effect of curcumin in selenium induced cataract of Wistar rats. Indian J Exp Biol. 2004;42(6):601-3.

24. Liu YG, Chen HC, Jiang YP. Protective effect of curcumin on experimental liver injury in mice. Zhongguo Zhong Yaho Za Zhi. 2003;28(8):756-8, 93.

25. Nirmala C, Puvanakrisnan R. Protective role of curcumin against isoproterenol induced myocardial infarction. Mol Cell Biochem. 1996 Jun 21;159(2):85-93.

26. Thiyagarajan M, Sharma SS. Neuroprotective effect of curcumin in middle cerebral artery occlusion induced focal cerebral ischemia in rats. Life Sci. 2004 Jan 9;74(8):969-85

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Öyle ki 80-85 yaş arasındakilerin %20’si ve 85 yaşın yukarısındakilerin yaklaşık yarısı hastalığa yakalanıyor. Çok sayıda ilaca rağmen hastalık hızla ilerliyor. Yani modern tıbbın çare bulamadığı bir hastalık Alzheimer. Son zamanlarda internetteki önemli sağlık sitelerinde Hindistan cevizi yağının Alzheimer hastalığının belirtilerinde bariz düzelme yaptığına dair yazılar çıkıyor. Bültenimizin bu sayısında editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın ile hindistancevizi yağı-Alzheimer hastalığı arasındaki ilişki hakkında yaptığımız söyleşiyi yayınlıyoruz. Bu söyleşinden sonra editörümüzün son kitabındaki (Yediden Yetmişe Taş Servi Diyeti) ‘Unutkanlık, Bunama, Alzheimer’ bölümünü okuyacaksınız.

Hocam internette Hindistan cevizi yağının Alzheimer hastalığını düzelttiğine dair haberler çıkıyor. Bunlar gerçekten doğru mu?

Bu haberler benim de ilgimi çekti ve bir hayli okudum. Tedaviyi yapan kişi Dr. Mary Newport Amerikanın bir eyaletinde yenidoğan yoğun-bakım merkezinde başkanlık yapan bir hekim ve 56 yaşında. Tedaviyi yaptığı kişi ise kendisinden 2 yaş büyük olan kocası Steve Newport (Resim 1).

Steve Newport 50 yaşında iken ‘erken Alzheimer’ (60 yaşından önce başlayan) tanısı almış bir talihsiz. Çok sayıda ilaç almasına rağmen hastalığı hızla ilerlemiş.

Resim 1. Mary ve Steve Newport. Resmin altındaki karalamalar hastanın tedavi öncesi, tedaviden 14 gün sonra ve 37. gün sonra yaptığı saat resimleri.

Kocasının gittikçe kötülediğini gören Dr. Mary Newport internette çok yoğun bir yayın incelemesi yapmış (1). Sonunda Hindistan cevizi yağının faydalı olabileceğine dair henüz tıp dergilerinde yayınlanmamış araştırma yazılarını okumuş ve bu tedavi aklına yatmış. Zaten yapılabilecek fazla bir şey de olmadığı için bu tedaviyi kocasında denemeye karar vermiş. Bir akşam eve dönerken markete uğramış ve oradan sızma Hindistancevizi yağı almış. Ertesi gün kocasının yulaf ezmesine 2 tatlı kaşığı Hindistancevizi yağı koymuş. Daha sonraki günlerde kaşık sayısını giderek artırmış ve 6-7 kaşığa çıkarmış

Tedavi ilk haftadan itibaren etkili olmaya başlamış. 4 ay sonra;

• Görme bozuklukları düzelmiş

• Yürümesi düzelmiş, tekrar koşmaya başlamış

• Yardımsız evdeki işlerini yapmaya başlamış

• Ayakkabılarını bağlamaya başlamış

• Uzun Sohbetlere başlamış

• Bir yıl önce adını unuttuğu bütün, hısım, akraba ve tanıdıkların isimleirni hatırlıyormuş.

Resim 1’in altındaki karalamalar hastanın tedavi öncesi, tedaviden 14 gün sonra ve 37. gün sonra yaptığı 3 ayrı saat resmini gösteriyor. Tedavinin ne kadar çarpıcı olduğu aşikar.

Hocam bu sonuçlar kalıcı mı geçici mi?

Bu sonuçların kalıcı mı geçici mi olduğunu bilmiyoruz. Hastaya bu tedavi 2008 yılında başlanmış ve belirtilerde geri dönme olmadığı gibi ilerlemeler de saptanmış. Tabii bu düzelmelerin her hastada gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini de bilemiyoruz. Fakat bu tedavinin zararı yok, üstelik klasik tedavilerden çok daha ucuz. Bence denemeye değer.

Bu tedavi aklınıza yatmış görünüyor, benim bildiğim siz bir konuyu iyi incelemeden bu tarz kararları vermezsiniz. Nedir bu tedavinin bilimsel ilkeleri?

Beynimizin hayatiyetini sürdürebilmesi için enerjiye ihtiyacı var ve öncelikli olarak kullandığı enerji kaynağı da şeker (glükoz). Fakat beyin hücrelerinin glükozu kandan içerlerine alabilmek için insüline ihtiyacları vardır (Şekil 1). Ama bu insülin pankreastan gelmiyor. Beyin kendi insülinini kendisi üretiyor.

Bildiğiniz gibi unlu-şekerli gıdaları fazla yiyenlerde insülin direnci yani metabolik sendrom gelişir. İnsülin direnci nedeni ile kan glükozu yeteri kadar beyin hücresine geçemez ve beyin hücresi aç kalır.

Şekil 1. Glükozun (kırmızı toplar) beyin hücresine geçişi insülin reseptörlerinin açık olmasına bağlıdır.

Alzheimer gibi hastalıklarda beyin hücresine geçen glükoz azalmıştır. Bunu PET incelemeleri ile de gösterebilmek mümkün (3). Çünkü PET incelemesi glükozun hangi dokuya girdiğini gösteriyor. Nitekim ikinci resimdeki normal beyin dokusuna glükoz yeteri kadar girerken üçüncü Resimdeki Alzheimer’lı beyin dokusuna çok az glükoz giriyor (2) (resim 1 ve 2).

Resim 1. Normal bir kişide beyin PET incelemesi

Resim 2. Alzheimer’lı bir hastada beyin PET incelemesi

Peki glükoz yeteri kadar beyin dokusuna geçemezse ne oluyor?

Bu durumda enerji yetersizliğine giren beyin dokusu atrofiye olmaya, yani dumura uğramaya başlayarak küçülüyor (Resim 4).

10-20 yıl içerisinde bellek, konuşma, hareket ve kişilik bozuklukları karakterize klasik Alzheimer tablosu oluşuyor.

Fazla unlu şekerli gıda yeme insülin direncine yol açtığına ve insülin direnci beyini enerjisiz bıraktığına göre diyetimizden bunları çıkarırsak Alzheimer riskimiz de azalıyor diyebilir miyiz?

Tabii ki diyebiliriz. Zaten araştırmalara göre diyabetli hastalardaki Alzheimer riski %65 daha fazla.

Resim 3. Sağda normal bir beyin dokusu, solda Alzheimer’lı bir hastanın dumura uğramış beyni.

O halde taş devri diyetinin Alzheimer’a karşı da koruduğunu söyleyebilir miyiz?

Tabii ki. Ama bazıları için düşük şekerli bir diyetin nasıl oluyor da beyin dokusundaki glükozu artırdığını anlamaları zor.

Evet ben de iyi anlayamadım.

Aslında anlaşılmayan şey şu. Siz hiç şeker yemeseniz de vücudunuz yağlardan ve proteinlerden glükoz yapıyor. Buna biyokimya biliminde glükoneogenez deniyor. Üstelik insülin direnci de olmadığı için glükoz kullanılabiliyor.

İnsülin direnci olan hastalarda beyine enerji verecek başka bir madde var mı?

Var. Tabii glükoz beyinin birinci öncelikli enerji maddesi ama beyin hücreleri yağ metabolizması sonucu elde edilen keton cisimciklerinden de tıpkı glükoz gibi enerji kaynağı olarak faydalanabiliyor. Bu şekilde hücrelerin canlı kalması sağlanıyor. Zaten keton cisimciklerinin beyin kan akımını artırdığı da gösterilmiştir(3). Şöyle düşünün açlık grevlerine katılan insanlar niçin açlıktan ölmüyorlar? Çünkü depoladıkları yağları yıkarak keton cisimciklerine dönüştürüyor ve glükoz yerine yakıt olarak kullanıyorlar.

Keton cisimciklerinin hipoglisemili hastalarda bilişsel fonksiyonları düzelttiği de görülmüş (4).

Kanda keton cisimciklerini artırmanı bir yolu yok mu?

Ketonlar yağ yıkım ürünleridir. Kandaki keton cisimciklerini iki şekilde artırabilirsiniz;

1. Aç kalarak: Bu durumda vücut yağlarınız yıkılır ve kandaki keton cisimcikleri artar.

2. Yağdan zengin, yani taş devri diyeti gibi undan-şekerden fakir bir diyet. Bu tip diyetlere ketojenik diyet de deniyor. Bazı hekimler asidoz yapar diye ketojenik diyetlere karşı çıkıyorlar ama kandaki artan miktar asidoz yapmıyor.

Peki Hindistancevizi yağının diğer yağlara ne üstünlüğü var?

Orta zincirli yağ asitleri (MCT) MCT en iyi keton cisimciği kaynağıdır. Yağların içinde en fazla MCT Hindistancevizi yağında vardır. Hindistancevizi yağının yaklaşık üçte ikisi (%60) MCT’dir. Palmiye yağındaki oran %55. Anne sütünde ve tereyağında ise bu oran %12 civarında. Geri kalanın tamamına yakını uzun ya da çok uzun zincirli yağ asitleri. Sıvı yağlardaki MCT oranı ise %10’dan çok daha düşük.

Tereyağı bu bakımdan da üstün bir yağ, tevekkeli siz boşuna ‘yaşasın tereyağı’ demiyorsunuz.

Bu hiç aklıma gelmemişti. Birçok hekimin yaşlı kişilere tereyağı tüketmemelerini söylemeleri bir cinayet. Neyse konumuza dönelim. Orta zincirli yağ asitlerinin (MCT) metabolizması uzun zincirli yağ asitlerininkinden daha faklı. MCT safra asitlerine ihtiyaç olmadan bağırsaktan emilebiliyor. Hatta mideden de direkt emiliyor. Özetle söyleyecek olursak MCT diğer yağlardan farklı olarak depolanmıyor ve daha hızlı bir şekilde keton cisimciklerine ve daha sonra da enerjiye dönüşüyor. Bu beyin için çok büyük bir avantaj.

Hindistancevizi yağı hangi dozda kullanılıyor?

Hindistancevizi yağında önerilen günlük doz yaklaşık 35mL yani 7 tatlı kaşığı. Bunun karşılığı 20 gram MCT. Bu doz günde 2-4 kez alınır. 1 tatlı kaşığı ile başlayıp zaman içinde 7 kaşığa çıkılabiliyor. Bulantı kusma gibi belirtiler oluşursa bir önceki doz dönülür ve bir müddet sonra tekrar doz artırılır.7 tatlı kaşığı bir öğünde de alınabilir. Bu durumda ketonlar 24 saat kanda kalabilir.

Hindistancevizi yağı doymuş bir yağdır, Yani katı bir yağdır, ama 24^oC’de eridiği için sıvılaşır. Zeytinyağı ve diğer sıvı yağlara göre ısıya çok daha dayanıklıdır.

Alzheimer’n dışında ketojenik diyetin kullanılması gereken hastalıklar var mı?

Evet çok sayıda hastalık var (5).

• Parkinson

• Multiple skleroz

• Huntington koresi

• ALS (Amiyotrofik lateral skleroz)

• Duchenne kas distrofisi

• Otizm

• Down sendromu

• Akut beyin hasarı

• Diyabet

• Maküler dejenerasyon

• Glokom

Hocam son olarak başka bir şey söylemek istiyor musunuz?

Önümüzdeki yıllarda yapılacak araştırmalarla Hindistan cevizi yağının Alzheimer üzerindeki etkisi daha iyi anlaşılacak. Ama bu arada Alzheimer’lı hastalarda çok sayıda vitamin ve mineral eksiklikleri ile ağır metal ve diğer kimyasalların birikimi olduğu unutulmamalı ve bunlar da tedavi edilmelidir. Bu konuda daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenlere son kitabındaki (Yediden Yetmişe Taş Servi Diyeti) ‘Unutkanlık, Bunama, Alzheimer’ başlıklı yazıyı da okumalarını öneririm

KAYNAKLAR

1. Dr. Mary Newport MD. What If There Was a Cure for Alzheimer’s Disease… and No One Knew? http://www.coconutketones.com/

2. Piert M, Koeppe RA, Giordani B, Berent S, Kuhl DE. Diminished glucose transport and phosphorylation in Alzheimer’s disease determined by dynamic FDG-PET. J Nucl Med. 1996;37(2):201-8.

3. Hasselbalch SG, Madsen PL, Hageman LP, Olsen KS, Justesen N, Holm S, Paulson OB. Changes in cerebral blood flow and carbohydrate metabolism during acute hyperketonemia. Am J Physiol.1996;270(5 Pt 1):E746-51.

4. Veneman T, Mitrakou A, Mokan M, Cryer P, Gerich J. Effect of hyperketonemia and hyperlacticacidemia on symptoms, cognitive dysfunction, and counterregulatory hormone responses during hypoglycemia in normal humans. Diabetes. 1994; 43(11):1311-7.

5. Veech RL. The therapeutic implications of ketone bodies: the effects of ketone bodies in pathological conditions: ketosis, ketogenic diet, redox states, insulin resistance, and mitochondrial metabolism. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2004;70(3):309-19.

Hocam hafıza kaybının bir tanımını yapar mısınız?

Tabii. Geçmişteki olayları kısmen ya da tamamen hatırlama yeteneğinin bozulmasına hafıza kaybı deniyor(1). Hafıza üçe ayrılıyor;

• Kısa dönem hafızası: geçmiş birkaç saniyeyi kapsıyor.

• Orta dönem hafızası: geçmiş birkaç günü kapsıyor.

• Uzak hafıza: birkaç günden daha uzun olan zaman dilimlerini kapsıyor.

Hafıza kaybı birçoğumuzun günlük dertlerinin başında geliyor. Alkolizm, yaşlılık, felç ve kafa darbeleri gibi nedenlerin dışında gelişen hafıza kayıplarının görünürde belli bir nedeni yok. Bence esas sorun beslenmede yapılan hatalar ve çevresel toksinler. Unutkanlığın çözümü kolay değil fakat bazı noktalara dikkat edildiğinde sorunu hafifletmek mümkün. Tabii ki kimsenin elinde sihirli bir değnek yok. Çözümün yolu sorunu oluşturan nedenleri ortaya koyup onları düzeltmekten geçiyor.

Nedir bu nedenler?

Hepsini ilmesek de hafıza kaybının kolayca gözden kaçan nedenlerinin başında tepkisel şeker düşüklüğü (reaktif hipoglisemi), tiroid hormonu yetersizliği (hipotiroidi), B12 vitamini yetersizliği, Demir eksikliği, D vitamini yetersizliği ve ağır metal zehirlenmeleri geliyor.

Bunlardan biraz bahsetseniz

Olur bahsedeyim. En başta gelen nedenlerden biri hipoglisemi (şeker düşüklüğü). Hangi nedenle olursa olsun müzmin (kronik) hipoglisemi ciddi hafıza kayıplarına neden olabiliyor (2,3). Hipogliseminin büyük çocuklarda ve erişkinlerde en çok görülen nedeni, metabolik sendromda görülen tepkisel şeker düşüklüğü (reaktif hipoglisemi). Bu konuyu daha önce metabolik sendrom bölümünde konuşmuştuk biliyorsunuz. Türkiye’de erişkin nüfusun yaklaşık yarısında metabolik sendrom olduğu düşünülürse meselenin büyüklüğü daha iyi anlaşır (4). Hipoglisemi sersemlik, huzursuzluk, kronik yorgunluk, titreme, terleme, çarpıntı gibi belirtilerin yanında unutkanlığa da sebep oluyor. Hipoglisemi yemeklerden genellikle 1-3 saat sonra ortaya çıkıyor.

Bu arada yer gelmişken söyleyeyim; annelerin sınava çalışan çocuklarına zihni açılsın diye bol şeker yemelerini önermeleri son derece sakıncalı. Bu durumda taş devri gibi düşük unlu ve şekerli diyetler en iyi çare.

Tiroid hormonu eksikliği de hafıza kaybında önemli bir rol oynuyor. Çünkü tiroid hormonu hafıza ve öğrenmeden sorumlu beyin bölgelerinin (özellikle hipokampüs) yapı ve fonksiyonunu etkiliyor (5-6). Tiroid hormonu ayrıca beyin hücrelerinin metabolik hızını ayarlayan enzimleri de uyarır. Geçici hafıza kaybı tiroid hormonu yetersizliğinin (hipotiroidi) en klasik bulgularından biri (Tablo 1).

Hatta klasik diğer bulgular oluşmadan sadece unutkanlık şikayeti ile hekime başvuran hipotiroidi hastaları da oluyor (7). Çünkü hafif tiroid hormonu yetersizliğinde bile bilişsel işlevler negatif yönde etkilenebiliyor (8-11). Bu bozukluklar tiroid hormonu tedavisi ile büyük ölçüde düzelebiliyor.

Son yıllarda yapılan taramalar hipotiroidi sıklığının birçok toplumda en az %5 oranında olduğu (tarama kriteri: TSH 5.0-6.0mIU/L’nin üzeri) ve özellikle yaşlı bayanlarda bu oranın %25’lere kadar çıktığını gösteriyor (12-15). Bazı araştırıcılar ise 2.0mLU/L’nin üzerini kriter olarak almak gerektiğini söylüyorlar ki ben de onlara hak veriyorum. Bu durumda hipotiroidi sıklığının çok daha fazla olduğunu söyleyebiliriz. Fakat bu hipotiroidiler, çoğu kez sinsi seyrettiği için tahlil yapılmadan nadiren teşhis edilebiliyor.

Bence serbest T3 ve T4 değerleri normal olmasına rağmen, TSH değerleri 2.0 Ü’nin üzerinde olan kişiler gizli hipotiroidi olarak değerlendirilmeli. Hipotiroidinin başlıca nedenleri iyot yetersizliği ve otoimmün tiroidit (Hashimoto hastalığı). Tuzların iyotlandığı ülkelerde iyot yetersizliği nadir. Bu ülkelerde Hoshimoto çok sık; selenyum eksikliği ise daha nadir.

B12 vitamini eksikliği de hafıza kaybında önemli bir rol oynuyor. Çünkü B12 vitamini asetilkolin sentezini artırarak hafızayı güçlendiriyor. B12 vitamini eksikliği unutkanlık yanında kansızlık yanında kas güçsüzlüğü ve uyuşmalara da neden oluyor (16, 17). Kansızlık olmasa bile diğer belirtiler görülebilir. Vejetaryenler ve mide asiti azaltan ilaçları kullanan hastalar, mide asidi azalmış yaşlılarda çok sık B12 vitamini eksikliği daha fazla görülüyor. Hamilelik konusunda da anlattığım gibi yaptığımız bir araştırmada kadınların dörtte üçünde B12 vitamini eksikliği saptadığımızı söylemiştim (18).

Ne kadar yüksek bir oran. Sebebi nedir hocam bunun?

Temel nedenler şunlar;

1. Et, yumurta ve diğer hayvani gıdaları az yemek. Çünkü B12 vitamini sadece hayvani gıdalarda oluyor. Bu bakımdan vejetaryenler tehlike altında. Bu arada marketlerde satılan salam, sosis ve köftelerin içinde etten çok soya olduğu da unutulmamalı.

2. Mide asitini azaltan ilaçları (antiasitler, proton pompa inhibitörleri) kullanmak. Çünkü B12 vitamininin emilimi için asit ortam şart.

3. Bağırsak florası bozukluğu; ki doğal beslenmeyen insanların dörtte üçünde var. Bazı zararlı mikroplar bağırsaktaki B12 vitaminini tüketiyorlar.

Kimyasal maddeler de unutkanlığa sebep oluyor mu?

Evet oluyor. Hafıza kaybına yol açan ve genellikle de araştırılmadığı için gözden kaçan bir neden de kronik ağır metal ve diğer kimyasal toksinlerle olan zehirlenmeler. Daha önce de anlatmıştım. bugün, dünyamızda 1940’larda olmayan/bilinmeyen, yaklaşık 80.000 sentetik kimyasal madde bulunuyor ve kullanılıyor. Bu rakama her yıl 1.500 kadar yeni kimyasal ekleniyor. Bugün bir insanın vücudumuzda 60 yıl önce bilinmeyen yaklaşık 400-500 kimyasal madde bulunduğu tahmin ediliyor.

Bu toksinler her yerde bulunabiliyor; havada, badanada, panjurlarda, halıda, mobilyada, temizlik araçlarında, deterjanlarda, makyaj malzemelerinde, pişirme kaplarında, elektronik eşyalarda, giysilerde, aşılarda, gıda katkılarında, sebzelerde, meyvelerde, ette, sütte, oyuncaklarda …

Bu toksinler hücre zarını hasara uğratıyorlar, serbest radikal aktivitesini arttırıyorlar, enzimleri tahrip ediyorlar, kanser yapıyorlar, bağışıklık sistemini çökertiyorlar; vitamin ve mineral eksikliklerine, doğuştan organ ve iskelet anormalliklerine, davranış, algılama, bilişsel ve motor fonksiyonlarda değişik şiddetlerde bozukluklara yol açıyorlar

Mesela ağır metaller öfke nöbetleri özgüven kaybı, endişe, uykusuzluk, depresyon ve kronik yorgunluk gibi hafıza kaybına da neden oluyor. Bunlar içinde en çok incelenenleri alüminyum, flor ve cıva (19, 20). Ama arsenik, kurşun, kadmiyum ve uranyum gibi ağır metaller de benzer bulgulara sebep oluyor.

Hafıza kaybına neden olan başka beslenme faktörleri de var mı?

Var, hem de çok sayıda. Hafıza kaybının kolayca gözden kaçan nedenlerinden biri de demir eksikliği. Genel olarak Türkiye nüfusunun üçte birimde demir eksikliği var. Çocuklarda ve kadınlardaki oranlar ise daha yüksek. Az et tüketilmesi, yetersiz C vitamini alınması ve adet kanamaları demir eksikliğinin başlıca nedenleri arasında. Demir eksikliği olan kişilerde unutkanlık sık ve demir tedavisi ile hafızayı güçlendirilebiliyor (21)

Biliyorsunuz daha önce de anlattım, nüfusumuzun yaklaşık yarısında D vitamini eksikliği var. Kadın ve çocuklardaki oran ise daha fazla. D vitamini eksikliği olan kişilerde unutkanlık sık görülüyor ve bereket ki D vitamini tedavisi ile bu kişilerin hafızası güçleniyor (22).

Herkes görmüştür beyin yağlı bir doku olduğunu; evet, %60’ı yağ. Beyinin %17’si omega-3 yağ asitlerinden (dokozahekzoenoik asit), %13’ü omega-6 yağ asitlerinden (araşidonik asit) oluşuyor. Sinir hücreleri arasında bağlantıların sağlıklı olabilmesi için dokozahekzoenoik asidin olması şart. Bu nedenle omega-3 yağ asitlerinin eksikliği bellek kaybıyla çok ilişkili. Fakat yaşlanma ile birlikte özellikle beynin hafıza ile ilgili bölgelerinde hücre zarlarının omega-3 içeriğinin de düştüğü gösterilmiş (23). Fakat omega-3 ekskliğinini yaşlanmanın kaçınılmaz sonucu olarak düşünmek hata. Çünkü Omega-3 ya da balık tüketimini artırarak demans ve Alzheimer riskini azaltmak ve hafızayı güçlendirmek mümkün (24).

Deminden beri Alzheimer’dan söz ediyorsunuz. Biraz bu hastalığın özelliklerinden bahsedebilir misiniz hocam?

Alzheimer nörolojik ve psikiatrik bozuklarla ortaya çıkan bunama ile karakterize yozlaştırıcı bir beyin hastalığı. Yaşlanma ile birlikte hastalık riski de artıyor. Öyle ki 80-85 yaş arasındakilerin %20’si ve 85 yaşın yukarısındakilerin yaklaşık yarısı hastalığa yakalanıyor.

Hastalar önce aradıkları eşyaları (çorabı, gömlek, ceket) bulamamaya başlıyorlar. Daha sonra sık sık kullandıkları kelimeleri, tanıdığı kişilerin adlarını hatırlamakta zorluk çekiyorlar. Yapacağı işleri unutup, evlerinin yolunu bulamıyorlar. Araba kullanıyorlarsa sık sık kaza yapıyorlar.

Çocukları bile onlara yabancı gibi gelmeye başlar, korkunç kâbusları olur, bilinçleri bulanır. Zamanla kol ve bacakları, bağırsakları ve idrar keseleri kontrolden çıkar. Sessiz bir uyuşukluk ve teslimiyet hali içine girerek bir iki yıl içinde iyice yatağa bağlanırlar. Yatak yaraları ve pişikler ortaya çıkar; yutkunma zorluğu başlar. Bu aşamadan sonra ölümleri beklenir.

Alzheimer Belirtileri şu şekilde özetlenebilir;

1. Günlük aktivitelerini etkileyen hafıza kaybı
2. Günlük aktivitelerini yapmada güçlük
3. Kelime bulmada güçlük
4. Zaman ve mekân karmaşası
5. Yargı ve karara varmada güçlük
6. Sık kullanılan eşyaların yerlerini değiştirme
7. Ruh hali ya da davranışlarda değişim
8. Kişilik değişimleri
9. Sorumluluktan kaçınma

Ama bu belirtilere sahip herkese Alzheimer tanısı koymamak lazım. Çünkü beyin tümörleri, vitamin eksiklikleri ve toksinler de aynı belirtiler yol açabiliyor.

Hastaların beyin kabuklarında ve diğer beyin bölgelerinde önemli ölçüde hücre kaybı var. Beyinleri küçülüyor, yani dumura uğruyor. Beyin hücreleri minik topaklar oluşturuyor bunlara plak deniyor. Bu plaklarda amiloid denilen bir madde birikiyor. Sinir aralıklarında bulunan asetilkolin adlı sinir ileticisi azalıyor. Hastalarda genetik bir eğilim var ama bence çevresel faktörler daha baskın ve az önce bunlardan önemli olanları size anlattım.

Hocam biraz da doğal hafıza güçlendiricilerden bahseder misiniz?

Elbette. En çok kullanılan hafıza güçlendiricileri kolin, lesitin, fosfatidilkolin, fosfatidilserin (PS), zerdeçal, gingko biloba ve ginsengdir. Bunlar en önemli kimyasal nörotransmitterlerden (sinir ileticisi) biri olan asetilkolinin ham maddeleri. Asetilkolin beyin hücreleri arasındaki iletişimi sağladığından öğrenme ve hafıza için çok önemli(25). Asetilkolin eksikliğimde unutkanlık, bunama ve felç görülebiliyor. Nitekim Alzheimer’da bir asetilkolin esteraz inhibitörü olan rivastigmin (Exolon®) kullanılıyor. Ama yukarda saydığımız doğal maddelerin yan etkileri daha az.

Çok kullanılan hafıza güçlendiricilerin içinde belki de en iyisi PS. PS bir enerji verici; elektiriksel uyarıları harekete geçiriyor. PS asetilkolin sentezini artırır. PS bütün hücrelerin yapısında bulunan bir fosfolipit. Yağların mobilizasyonu ve kullanılmasını artırıyor. Beyin yapısının 2/3’ünün yağ olduğu düşünülürse PS’nin ne kadar önemli olduğu anlaşılır. PS’nin yeni sinir hücrelerinin sentezinde kullanılan bir ham madde. Günlük 300-800mg alınan PS’nin bilişsel fonksiyonları artırdığı görülmüş (26).

Ginseng de asetilkolin sentezini artırarak hafızayı güçlendiriyor (27).

Ginkgo biloba pıhtılaşmayı azaltarak beyin kan akımını artırıyor ve serbest kökleri (radikal) uzaklaştırıyor (28-30); böylece hafızayı güçlendiriyor.

DHEA (dehidroepiandesteron) insan vücudunda en çok bulunan steroid hormon. Yaş ilerledikçe DHEA üretimi de azalıyor. DHEA hafızadan sorumlu beyin bölgesi olan hipokampustaki sinir hücrelerinin uyarılabilirliğini sağlıyor (31).

Zerdeçal antioksidan ve antienflamatuar etkileri ile Alzheimer hastalığına gidişi engelliyor. Zerdeçalın Alzheimer’ın beyindeki spesifik lezyonu olan beta-amiloid plaklarının gelişimini yavaşlattığı da gösterilmiş (32). Benzer özellikler kara üzümde bulunan resveratrolde ve yeşil çayın kateşinlerinde de mevcut.

Son olarak şunu da belirtelim, egzersiz ve bilmece çözme gibi işlemler beyin hücrelerinin üremesini artırarak hafızayı güçlendiriyorlar (33).

Hafıza kaybı olan insanlara hangi tahlillerin yapılması gerekiyor?

Aslında çok test var ama yapılması gereken temel tahliller şunlar;

• İnsülin, açlık şekeri, HbA1C

• B12 vitamini

• D vitamini (25OH D vit)

• fT4, TSH

• Kan sayımı, ferritin

• İdrarda DMSA ile uyarılmış ağır metal testi

Demans ve Alzheimer’dan koruyucu olarak neleri önerirsiniz?

• Unlu şekerli gıdaların azaltılması (taş devri diyeti)

• Günde en az 2 litre hafif alkali su (pH: 7.0-8.0)

• Günde 1300-30000mg aktif balık yağı (EPA+DEHA)

• Kan D vitamini (25OHD) seviyesi 40-120ng/mL arasında tutacak şekilde D vitamini

• Günde 1-2 çay kaşığı üzüm çekirdeği, 1-2 tatlı kaşığı zerdeçal

• Gingko biloba (120-240mg/gün)

KAYNAKLAR

1. http://www.lef.org/protocols/prtcl-007.shtml

2. Hershey T, Lillie R, Sadler M, White NH. Severe hypoglycemia and long-term spatial memory in children with type 1 diabetes mellitus: a retrospective study. J Int Neuropsychol Soc. 2003 Jul;9(5):740-50.

3. Warren RE, Zammitt NN, Deary IJ, Frier BM The effects of acute hypoglycaemia on memory acquisition and recall and prospective memory in type 1 diabetes. Diabetologia. 2007;50(1):178-85

4. Onat A, Sansoy V. Halkımızda Koroner Hastalığın Baş suçlusu Metabolik Sendrom: Sıklığı, Unsurları, Koroner Risk ile İlişkisi ve Yüksek Risk Kriterleri Türk Kardiyol Dern Arş 2002;30:8-15

5. Gould E, Wooley CS, McEwen BS. The hippocampal formation: morphological changes induced by thryoid, gonadal and adrenal hormones. Psychoneuroendocrinol 1991; 16(1-3):67-84.

6. McEwen BS. Stress and hippocampal plasticity. Ann Rev Neurosci 1999;22:105-22.

7. Boillet D, Szoke A. Psychiatric manifestations as the only clinical sign of hypothyroidism. Apropos of a case. Encephale 1998;24(1):65-8.

8. Prinz PN, Scanlan JM, Vialiano PP, Moe KE, Borson S, Toivola B, Merriuam GR, Larsen LH, Reed HL. Thyroid hormones: Positive relationships with cognition in healthy, euthyroid older men. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 1999;54(3):M111-6.

9. Wahlin A, Wahlin TB, Small BJ, Backman L. Influences of thyroid stimulating hormone on cognitive functioning in very old age. J Gerontol B Psychol Sci Soc Sci 1998;53(4):P234-9.

10. Baldinia IM, Vita A, Mauri MC, Amodei V, Carrisi M, Bravin S, Cantalamessa L. Psychopathological and cognitive features in subclinical hypothyroidism. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 1997;21(6):925-35.

11. Nolan KA, Blass JP. Preventing cognitive decline. Clin Geriatr Med 1992;8(1):19-34.

12. J. Canaris GJ, Manowitz MR, Mayor G, Ridgway EC. The Colorado Thyroid Disease Prevalence Study. Arch Intern Med. 2000;160:526-534.

13. Vanderpump MPJ, Tunbridge WMG. The epidemiology of thyroid disease. In: Braverman LE, Utiger RD, eds. The Thyroid. 9th ed. Philadelphia, Pa: Lippincott-Raven Publishers; 1996:474-482.

14. Eggersten R, Petersen K, Lundberg PA, Nystrom E, LindstedtG. Screening for thyroid disease in a primary care unit with a thyroid stimulating hormone assay with a low detection limit. BMJ. 1988; 297:1586-1592.

15. Sawin CT, Castelli WP, Hershman JM, McNamara P, Bacharach P. The aging thy­roid: thyroid deficiency in the Framingham study. Arch Intern Med. 1985;145: 1386-1388.

16. Carmel, R. Subtle cobalamin deficiency. Ann Intern Med 1996; 124(3): 338-40.

17. Lindenbaum J, Healton EB et al. Neuropsychiatric disorders caused by cobalamin deficiency in the absence of anemia or macrocytosis. N Engl J Med. 1988; 318(26): 1720-8.

18. Önal H, Adal E, Öner T, Önal Z, Aydın A. Gelişmekte olan ülkelerde önemli bir sorun: annede ve yenidoğanda B12 vitamini eksikliği. Türk Pediatri Arşivi. DOI: 10.4274/tpa.45.xx

19. Mutter J, Curth A, Naumann J, Deth R, Walach H. Does Inorganic Mercury Play a Role in Alzheimer’s Disease? A Systematic Review and an Integrated Molecular Mechanism. J Alzheimers Dis. 2010 Aug 30. [Epub ahead of print]

20. Walton JR.Evidence for Participation of Aluminum in Neurofibrillary Tangle Formation and Growth in Alzheimer’s Disease. J Alzheimers Dis. 2010 Aug 30. [Epub ahead of print]

21. Oski F, Honig A, Helu B, Howanitz P. Effects of iron therapy on behavior performance in non-anemic, irondeficient infants. Pediatrics 1983; 71:877-80.

22. Annweiler C, Allali G, Allain P, Bridenbaugh S, Schott AM, Kressig RW, Beauchet O. Vitamin D and cognitive performance in adults: a systematic review. Eur J Neurol. 2009;16(10):1083-9

23. Su HM. Mechanisms of n-3 fatty acid-mediated development and maintenance of learning memory performance. J Nutr Biochem. 2010 May;21(5):364-73.

24. Yurko-Mauro K. Cognitive and cardiovascular benefits of docosahexaenoic acid in aging and cognitive decline. Curr Alzheimer Res. 2010;7(3):190-6.

25. Masuda Y, Kokubu T et al. EGG phosphatidylcholine combined with vitamin B12 improved memory impairment following lesioning of nucleus basalis in rats. Life Sci. 1998; 62(9): 813-22.

26. Monteleone P, Maj M, Beinat L, Natale M, Kemali D.Blunting by chronic phosphatidylserine administration of the stress-induced activation of the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in healthy men.Eur J Clin Pharmacol. 1992;42(4):385-8.

27. Lee MS, Yang EJ, Kim JI, Ernst E. Ginseng for cognitive function in Alzheimer’s disease: a systematic review. J Alzheimers Dis. 2009 Oct;18(2):339-44.

28. DeFeudis, FV, Drieu K. Ginkgo biloba extract (EGb 761) and CNS functions: basic studies and clinical applications. Curr Drug Targets 2000; 1(1): 25-58.

29. Diamond BJ, Shiflett SC et al. Ginkgo biloba extract: mechanisms and clinical indications. Arch. Phys. Med. Rehabil. 2000; 81(5): 668-78.

30. Enrique Gomez A. Multicenter study with standardized extract of Ginko-Biloba EGB 761 in the treatment of memory alteration, vertigo and tinnitus. Invest Med Int 1997; 24(2): 31-9

31. Vallee M, Mayo W, Le Moal M. Role of pregnenolone, dehydroepiandrosterone and their sulfate esters on learning and memory in cognitive aging. Brain Res Rev 2001; 37(1-3): 301-12.

32. Kim J, Lee HJ, Lee KW. Naturally occurring phytochemicals for the prevention of Alzheimer’s disease. J Neurochem. 2010;112(6):1415-30.

33. Ferris LT, Williams JS, Shen CL.The effect of acute exercise on serum brain-derived neurotrophic factor levels and cognitive function. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(4):728-34.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Gün geçmiyor ki gazete ya da dergilerde mucize yiyeceklerden bahsedilmesin. Gerçekten de doğal yolla üre(til)miş meyveler, sebzeler ve otlar sağlığımız için son derece yararlıdır. Üzüm çekirdeği de bunlardan biridir. Fakat beslenme bir bütündür. Sadece üzüm çekirdeği, yeşil çay, kuş burnu gibi iki üç gıdayı yemek, buna karşılık beslenmenin diğer unsurlarına dikkat etmemek ile kendinizi kurtaramazsınız. Sağlıklı bir yaşam için her mevsimin meyve, sebze ve otunu dönüşümlü olarak yiyin, un ve şekerden mamul gıdaları diğer rafine ya da paketlenmiş yiyecekleri iyice azaltın. Suni yemle beslenmemiş hayvanların et, süt ve yumurtasını yiyin.

Bu yazımızda kara üzüm çekirdeğinin özelliklerinden bahsedilecektir.

Üzüm çekirdeği hülasasI (özütü) nedir?

Kara üzüm çekirdeğinden elde edilir. Üzüm çekirdeği hülasası flavonoid denilen vitamin benzeri grubun içine girer; oligomerik protoantosiyanidin kompleksleri içerir. Üzüm çekirdeğinin temel görevi antioksidan olmasıdır. Vücudu, kendi içinde oluşan ya da dış kaynaklı serbest oksijen radikallerinden ve diğer radikallerden korur. Üzüm çekirdeğinin antioksidan özellikleri çok tanınmış antioksidan vitaminler olan C vitamininden 20 kat ve E vitamininden ise 50 kat daha üstündür.

Üzüm çekirdeğinin faydaları nelerdir?

Üzüm çekirdeği damar yozlaşmasını önler ve damarlarınızı sağlamlaştırır. Hipertansiyon, kalp krizi ve felç olasılığını minimale indirir. Diabetli ve varisli kişilere son derece yararlıdır. Gözü maküler dejenerasyon ve kataraktan korur. Üzüm çekirdeği sürekli bilgisayarın başında olan kişilerin göz sağlığının korunmasında da önemlidir.

Üzüm çekirdeği DNA hasarını azaltarak kanser oluşum riskini de minimale indirir.
Üzüm çekirdeği cildin bağdokusunda bulunan kollajeni sağlamlaştırır. Deriyi dinçleştirdiği için kozmetik sanayinde merhem olarak da kullanılır

Üzüm çekirdeği damarların kollajen dokusunu da sağlamlaştırdığı için damar sertliği ve damar sertliği ile ilgili çok sayıda hastalığı önler.

Üzüm çekirdeği histamin salgısını azaltarak alerjiyi önler. Üzüm çekirdeği iltihabi prostaglandinlerin sentezini azaltarak romatizmal hastalıklar, ağrı ve endometrioz gibi durumlarda yararlı olurlar.

Ne kadar üzüm çekirdeği ekstresi kullanılmalı?

Üzüm çekirdeği ekstresinin 100 mg’lık kapsülleri mevcut. Hastalıklardan korunmak için günde 1-2 kapsül yutunuz. Bir hastalığınız varsa dozu iki katına çıkartın. Şimdiye kadar üzüm çekirdeği ekstresinin fazla alınması ile ilgili bir yan etki bildirilmemiştir.

Kapsül yerine 1 avuç ya da fincan kara üzüm kurusu da yiyebilirsiniz. Piyasada kilosu 6-8 milyona satılıyor. Ayrıca aktarlarda kilosu 30 YTL’den üzüm çekirdeği de satılmakta.

Kara üzümü ya da kurusunu yerken çekirdeklerini çiğneyiniz, böylece etkisi de artmış olacaktır. Üzüm çekirdeği gibi kabuğu da proanthosiyanidin içerir. Yaban mersini (çay üzümü, çoban üzümü) ve şarap da proantosiyanidin bakımından zengindir.

Kaynaklar

1. Marie Fine AM. Oligomeric Proanthocyanidin Complexes: History, Structure, and Phytopharmaceutical Applications Altern Med Rev 2000;5(2):144-151

2. Murray M, Pizzorno J. Procyanidolic oligomers. In: Murray M, Pizzorno J, eds. The Textbook of Natural Medicine. 2nd ed. London: Churchill Livingston; 1999:899-902.Bagchi D, Krohn RL, Bagchi M, et al. Oxygen free radical scavenging abilities of vitamins C and E, and a grape seed proanthocyanidin extract in vitro. Res Commun Mol Pathol Pharmacol 1997;95:179-189.Bravo L. Polyphenols: chemistry, dietary sources, metabolism, and nutritional significance. Nutr Rev 1998;56:317-333.

3. Bombardelli E, Morazzoni P. Vitis vinifera L. Fitoterapia 1995;66:291-317.
   6.da Silva J, Rigaud J, Cheynier V, et al. Procyanidin dimers and trimers from grape seeds. Phytochemistry 1991;30:1259-1264.

4. Romeyer F, Macheix J, Sapis J. Changes and importance of oligomeric procyanidins during maturation of grape seeds. Phytochemistry 1986;25:219-221.

5. Havsteen B. Flavonoids, a class of natural products of high pharmacological potency. Biochem Pharmacol 1983;32:1141-1148.

6. Frankel EN, Kanner J, German JB, et al. Inhibition of oxidation of human low-density lipoprotein by phenolic substances in red wine. Lancet 1993;341:454-457.
   10.Bombardelli E, Morazzoni P, Carini M, et al. Biological activity of procyanidins from Vitis vinifera L. BioFactors 1997;6:429-431.

7. Chen ZY, Chan PT, Ho KY, et al. Antioxidant activity of natural flavonoids is governed by number and location of their aromatic hydroxyl groups. Chem Phys Lipids 1996;79:157-163.

8. Nuttall SL, Kendall MJ, Bombardelli E, Morazzoni P. An evaluation of the antioxidant activity of a standardized grape seed extract, Leucoselect. J Clin Pharm Ther 1998;23:385-389.

9. Bagchi D, Garg A, Krohn R, et al. Protective effects of grape seed proanthocyanidins and selected antioxidants against TPA-induced hepatic and brain lipid peroxidation and DNA fragmentation, and peritoneal macrophage activation in mice. Gen Pharmacol 1998;30:771-776.

10. Robert L, Godeau G, Gavignet-Jeannin C, et al. The effect of procyanidolic oligomers on vascular permeability. A study using quantitative morphology. Pathol Biol (Paris) 1990;38:608-616. [Article in French]

11. Hatano T, Yasuhara T, Yoshihara R, et al. Effects of interaction of tannins with co-existing substances. VII. Inhibitory effects of tannins and related polyphenols on xanthine oxidase. Chem Pharm Bull(Tokyo) 1990;38:1224-1229.

12. Tebib K, Bessanicon P, Rouanet J. Dietary grape seed tannins affect lipoproteins, lipoproteinlipases, and tissue lipids in rats fed hypercholesterolemic diets. J Nutr 1994;124:2451-2457.

13. Wegrowski J, Robert AM, Moczar M. The effect of procyanidolic oligomers on the composition of normal and hypercholesterolemic rabbit aortas. Biochem Pharmacol 1984;33:3491-3497.

14. Cheshier JE, Ardestani-Kaboudanian S, Liang B, et al. Immunomodulation bypycnogenol in retrovirus-infected or ethanol-fed mice. Life Sci 1996;58:PL 87-96. 19. Liviero L, Puglisi P, Morazzoni P, Bombardelli E. Antimutagenic activity of procyanidins from Vitis vinifera. Fitoterapia 1993;65:203-209.

15. Thebaut JF, Thebaut P, Vin F. Study of Endotelon in functional manifestations of peripheral venous insufficiency. Gaz Med France 1985;92:96-100. [Article in French]

16. Royer RJ, Schmidt CL. Evaluation of venotropic drugs by venous gas plethysmography. A study of procyanidolic oligomers. Sem Hop 1981;57:2009-2013. [Article in French]

17. Dartenuc JY, Marache P, Choussat H. Capillary resistance in geriatry. A study of a microangioprotector – Endotelon. Bord Med 1980;13:903-907. [Article in French]

18. Verin MMP, Vilda A, Maurin JF. Therapeutic essay. Retinopathy and OPC. Bord Med 1978;11:1467-1473.

19. Pecking A, Desprez-Curely JP, Megret G. OPC (Endotelon) in the treatment of post-therapy lymphedemas of the upper extremities. Int’l d’Antiologie, Toulouse, France, Oct 4-7, 1989;69-73.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Lafı uzatmaya gerek yok. ‘Gıda raporu’ isimli sitede yayınlanan bu yazıya göre; prostatı büyümüş, kısırlık veya hormonal dengesizliği olan, solucan ve tenya bulunan, idrar tutukluğu olan, mesane iltihabı olan, kemik erimesi olan kimseler kabak çekirdeği yesin!

Tanıştırayım, yeni doktorumuz kabak çekirdegi!

Kabaklar, salatalık, karpuz, acur ve kavunla birlikte kabakgiller familyasını oluştururlar. Sakız kabağı, helvacıkabağı, balkabağı gibi çeşitleri bulunur. Kabaklar bir yandan meyve gurubuna girer, bir yandan da sebze gurubuna. Bal kabağı yemek yapıldığı zaman sebze olarak, kabak tatlısı yapıldığı zaman da meyve olarak nitelendirilir. Latince adı Cucurbita pepo dur.

Lifi bol bir sebze olan kabak, bağırsakları tembel olanlar için tercih edilmesi gereken sebzelerdendir. Kabak sebzesi potasyum, fosfor, kalsiyum, magnezyum, sodyum, demir gibi madensel elementler içerir. Kabak bedeni temizler, sinirleri yatıştırır. Besin değerinin kaybolmaması için kabağın buğuda pişirilmesi önerilir. Kabak çiğ olarak rendelenip salatalara da katılabilir.

Ezilebilir, çiğnenebilir dokusu ile kabak çekirdeği hafifçe tatlı ve fındık fıstık tadındadır. Kavrulan çekirdekler, diğer çekirdekler arasında en fazla besleyici ve lezzetli olanıdır. Mevsiminde ilk çıktığı zaman özellikleri en yüksek seviyededir

Kabak çekirdeği, yassı ve koyu yeşil renktedir. Sarı-beyaz renkte bir kabuk içinde bulunan kabak çekirdekleri kabuksuz olarak da üretilir.

Sağlık yararları: Kabak çekirdeğini neden yiyoruz?

Kabak çekirdeği, kendi başına veya salatalarda ve diğer hoş kokulu yemek sonrası yenen lezzetli bir çerezdir; mineraller, esansiyel yağlar ve protein bakımından zengindir. Solucan düşürme özellikleri vardır. Şerit solucanları ve diğer solucanları iyi bir defedicidir. Çinko içeriği, kabak çekirdeğini genellikle erkek ve kadın verimliliği için özellikle önemli yapar.

İyi huylu prostatı büyümüş erkeklerin prostatının büyümesini durdurmak için kullanılır. Mesane iltihabı veya idrar tutulması gibi ikinci derecede böbrek rahatsızlıklarında da kullanılır.

Kabak çekirdeği, büyümüş prostat veya prostat kanserinin mesaneden idrar çıkışını engellediği zaman gelişebilecek idrar yolları zorluklarından kurtarır.

Eskiden beri ev ilaçları olarak mide bulantılarında ve deniz tutmalarında da kullanılmıştır

Kabak çekirdeğinin hangi zenginlikleri var?

Kabak çekirdeği, minerallerin mükemmel bir kaynağıdır. Bir bardağın ¼ ünü dolduracak kabak çekirdeği çinkonun tavsiye edilen günlük alımının %20 sini, magnezyum ve manganezin ise %50 sini sağlamaktadır.

Bazı B vitaminlerini içerdiği gibi kemik sağlığı ve kan pıhtılaşması için ihtiyaç olan K vitaminini önemli bir miktarda da içermektedir.

Yağ içeriğine gelince, kabak çekirdeği, hormon dengesi, beyin fonksiyonu ve cilt sağlığı için ihtiyaç olan omega 3 ve omega 6 esansiyel yağlarını birlikte almak için iyi bir kaynaktır.

Özellikle kimler yemelidir?

• Prostatı büyümüş kimseler
• Kısırlık veya hormonal dengesizliği olan kimseler
• Solucan ve tenya bulunan kimseler
• İdrar tutukluğu olan kimseler
• Mesane iltihabı olan kimseler
• Kemik erimesi olan kimseler

Önerilen kullanma şartları ve miktarlar

Kabak çekirdeği, çerez olarak yenebildiği gibi, musliye, salatalara veya fındık çekirdek kavurmalarına ilave edilerek te yenebilir. Günlük doz iki tatlı kaşığı veya 20-30 gr kadar olması uygundur. Sabah akşam devam edilir.

Güvenirlik

Kabak çekirdeği, genellikle allerjik bir gıda değildir ve oksalatların, ürik asitlerin ölçülebilir miktarlarını içerdiğine dair bilgi bilinmiyor

Kabak Çekirdeği prostat sağlığına katkı sağlayabilir

İyi huylu prostat büyümesi çoğunlukla 50 ve üstü yaşlardaki erkekleri etkilemektedir. Büyümeyi oluşturan faktörlerden biri testosteron ve onun ürünü olan DHT(dihidotestosteron) tarafından prostat hücrelerinin aşırı uyarılması olarak bilinmektedir. Kabak çekirdeği bünyesinde bulunan yağ bileşenlerinin, testosteron ve DHT tarafından oluşturulan prostat hücre çoğalımının tetiklenmesini engellediği gözlemlenmiştir. Bu konudaki bilimsel tartışmalar halen devam etmektedir.

Kabak çekirdeği ekstratı ile kabak çekirdeğinin kendisi arasındaki ilişkiler de aynı derecede tartışmaya açıktır. Kabak çekirdeği yağı ekstratında bulunan prostata faydalı olan bileşenler, kesinlikle kabak çekirdeğinde bulunmaktadır. Tek problem, çerez olarak alındığında prostatı destekleyecek bileşen miktarının yeteri miktarda alınıp alınamayacağı hususudur.

Kabak çekirdeğindeki karotenoidler ve omega-3 yağlarının potansiyel prostat faydaları üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. Diyetlerinde daha yüksek karotenoid bulunan erkeklerin BPH için daha az risk taşıdıkları bu çalışmalarda ortaya çıkmıştır.

Kabak çekirdeğinde prostat fonksiyonunu pekiştirebilen ilave bir besin kaynağı da çinkodur. Bu sebeple çinko ve BPH arasındaki ilişki üzerinde araştırmalar sürdürülmektedir.

Kabak Çekirdeği Erkeklerin Kemikleri için Koruyucudur

Daha yaşlı erkekler için kemik erimesi (osteoporotik) büyük önem taşımaktadır. 50 yaşın üzerinde 8 erkekten birinde kemik erimesine rastlanmaktadır.

45-92 yaş arasına değişen yaşlarda 400 erkek üzerinde yapılan bir(American Journal of Clinical Nutrition) çalışmada düşük çinkolu diyetle, düşük kan seviyesi ile osteoporoz arasında bir korelasyon olduğu tespit edilmiştir. Kabak çekirdeği gibi çinko bakımından zengin bir diyetin prostat sağlığına yaptığı katkıya ek olarak kemik yoğunluğunun iyileştirilmesine de katkı sağlar

Kabak Çekirdeğinin Mafsal İltihaplarında(artrit) Anti-enflamatuar Yararları Var

Hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarda kabak çekirdeği eklenmiş diyetlerin uygulanması sonucunda enflamantuar semptomları düşürmede etkili olduğu belirlenmiştir

Sağlığa Yararlı Minerallerin, Protein ve Mono Doymamış Yağların Zengin bir Kaynağıdır

¼ bardak dolusu kabak çekirdeği almakla günlük magnezyum ihtiyacının %46.1’ ini, günlük demir ihtiyacının %28.7’sini, günlük manganez ihtiyacının %52’sini, günlük bakır ihtiyacının %24’ünü, günlük protein ihtiyacının %16.9’unu, günlük çinko ihtiyacının %17.1’ini sağlanmış olmaktadır.

Kabak Çekirdeğindeki Fitosterollerle Daha Düşük Kolestorol

Fitosteroller, kolestrole çok benzeyen kimyasal yapıya sahip, bitkilerde bulunan bileşiklerdir. Diyette yeterli miktarda bulunduğunda, kolestrolun kan seviyesini düşürmekte, bağışıklık sistemini güçlendirmekte ve çeşitli kanserlerin riskini azaltmaktadır.

Prof. Dr. Ahmet Aydın’ın yorumu

Mesela 100 g kabak çekirdeğinde 24 gram protein var. Kabak çekirdeği, proteinlerin yapı taşı olan amino asitler bakımından çok zengin; özellikle de insan vücudunda yapılmayan esansiyel (fenilalanin, triptofan, metionin, gibi) amino asitler açısından.

Örneğin tirozin, triptofan ve glutamat norepinefrin, serotonin ve GABA gibi beyinin biyokimyasal ahengini düzenleyen sinir ileticilerin ön maddesi. Örneğin norepinefrin eksikliği hiperaktivite ve dikkat dağınıklığına yol açıyor; erişkinlerde bunlara manik hareketler deniliyor; serotonin eksikliği ise depresyona yol açıyor.

Kabak çekirdeğinin en zengin olduğu amino asitlerin başında arjinin geliyor. Arjinin C vitamini ile birlikte nitrik oksit sentezini doğal yoldan artırıyor. Nitrit oksit (NO) aşırı olmadığı sürece damar sağlığı açısından çok yararlı. Damarların esnekliğini sağlayarak genişlemesini sağlıyor. Örneğim kalbe bağlı göğüs ağrılarında (anjina pektoris) nitratlı ilaçlar kullanılıyor.

NO penis damarlarını da genişlettiğinden ereksiyon problemlerini de azaltıyor. Yani tıpkı Viagra gibi; ama onun doğalı.

Bir insanın günlük E vitamini ihtiyacı 10-12 mg kadar. 100 gram (1 çay bardağı dolusu) Kabak çekirdeği bu ihtiyacınızın tamamını sağlıyor. E vitamininin başta kalp damar sağlığı, seks sağlığı üzerine olmak üzere birçok yararı var.

Bir insanın günlük demir ihtiyacı 10-15 mg kadar. 100 gram (1 çay bardağı dolusu) Kabak çekirdeği bu ihtiyacınızın tamamını sağlıyor.

Kabak çekirdeği çinko ve magnezyum açısından da çok zengin. Her ikisinin de insan vücudunda yüzlerce fonksiyonu var.

100 g kabak çekirdeğinin yaklaşık dörtte biri yağ. Bu yağın büyük kısmını zeytinyağı gibi monoansatüre yağlar oluşturuyor. Bu yağlar şişmanlatmadığı gibi kalp-damar sağlığı açısından da çok önemli.

Anlayacağınız kabak çekirdeği basit bir eğlencelik değil.

Ama yerken fazla tuzlu olmamasına dikkat edin ve kavrulmamışını tercih edin.

Prof. Dr. Ahmet AYDIN

İÜ Cerrahpaşa Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları ABD

Metabolizma ve Beslenme Bilim Dalı

Referanslar

1. Ensminger AH, Ensminger, ME, Kondale JE, Robson JRK. Foods & Nutriton Encyclopedia. Pegus Press, Clovis, California 1983.

2. Ensminger AH, Esminger M. K. J. e. al. Food for Health: A Nutrition Encyclopedia. Clovis, California: Pegus Press; 1986. PMID:15210.

3. Fortin, Francois, Editorial Director. The Visual Foods Encyclopedia. Macmillan, New York 1996.

4. Hyun T, Barrett-Connor E, Milne D. Zinc intakes and plasma concentrations in men with osteoporosis: the Rancho Bernardo Study. Am J Clin Nutr, Sept. 2004:80(3):715-721. PMID:15321813.

5. Jayaprakasam B, Seeram NP, Nair MG. Anticancer and antiinflammatory activities of cucurbitacins from Cucurbita andreana. Cancer Lett 2003 Jan 10;189(1):11-6 2003.

6. Phillips KM, Ruggio DM, Ashraf-Khorassani M. Phytosterol composition of nuts and seeds commonly consumed in the United States. J Agric Food Chem. 2005 Nov 30;53(24):9436-45. PMID:16302759.

7. Wood, Rebecca. The Whole Foods Encyclopedia. New York, NY: Prentice-Hall Press; 1988. PMID:15220.

8. http://www.whfoods.org/genpage.php?tname=foodspice&dbid=82

9. http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/Y/yawye/pumpkinseeds.html

10. http://tr.wikipedia.org/wiki/Kabak

11. http://www.pdrhealth.com/drug_info/nmdrugprofiles/herbaldrugs/102280.shtml

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Keten tohumu son zamanlarda çok revaçta. Ama yine de öneminin yeteri kadar kavranmadığı kanısındayız. Birçok kişi keten tohumunun iyi bir omega-3, iyi bir lif kaynağı olduğunu biliyor. Bazıları da kolesterolleri düşsün diye ketentohumunu tüketiyor. Ama keten tohumunu iyi bir bitkisel östrojen kaynağı olduğu pek iyi bilinmiyor. Bültenimizin bu sayısında Buğday Dergisinin sitesinde yayınlanan Batur Şehrlioğlu imzalı Keten Tohumu başlıklı oldukça fazla izlenen yazıyı okuyacaksınız. Editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın her zamanki gibi geniş yorumları ile konuya katkıda bulunacak.

Keten tohumu

Keten tohumu yüksek oranda çoklu doymamış yağ asitleri, düşük oranda doymuş yağ asiti, yüksek oranda lifle birlikte bol miktarda potasyum, az miktarlarda ise magnezyum, demir, bakır, çinko ve çeşitli vitaminler içerir. 100 gr. keten yağı 13.4 mg. E vitamini, 100 gr. keten tohumu ise yaklaşık 450 kcal kalori çerir. Keten tohumunun amino asit profili soya ununa benzer özellikler gösterir.

Keten tohumunun içerdiği omega-3 yağ asiti oranı (omega-6 nın yaklaşık dört katıdır), çözünebilir ve çözünemez liflerce zenginliği ve bir çeşit bitkisel östrojen olan lignanların en zengin kaynağı olması nedeniyle keten tohumu beslenme uzmanları tarafından sıklıkla önerilir.

Lignanlar, hormonlara bağlı kanser türlerinde (göğüs, prostat vb.) seks hormonlarına müdahale ederek kansere karşı koruma yapar; tümör hücrelerinin büyümesini engeller. Keten tohumunda bulunan lignanlar birer doğal SERM’dir (östrojeni seçerek alan modülatörler); östrojen kullanımının zararlarından korurken tüm diğer olumlu etkilerinden de yararlanmayı sağlarlar.

Örneğin; östrojenin kemiklerde bağlantı kurup büyümeyi sağlamasına izin verirken; hasar verebileceği göğüs ve rahim içi gibi hassas bölgelere girmesine izin vermezler. Fazladan bir hücre büyümesi olmadığında kanser riski azalır. Keten tohumu 100 gramda toplam 240.6 mg. bitkisel östrojen içerirken, birçok diğer gıda maddesinde bu 100 gramda 17 mg.’ı geçmez.

İçerdiği lifin yaklaşık olacak üçte ikisi suda çözünemeyen, geri kalanıysa çözünen lif özelliğini taşır.

Suda çözünmeyen lifler dışkı yoğunluğunu arttırarak, bağırsak geçiş zamanını azaltarak kabızlığı önleyici, bağırsakları yumuşatıcı etki yaparlar.

Keten tohumunda bulunan suda çözünür lifler (musilaj zamkı/sakızı) kan şekeri seviyesini korur, kolesterol seviyesini düşürürler. Beslenmedeki yüksek lif miktarının kanser önleyici etkileri de söz konusudur.

Beslenmede ideal yağ asiti dengesini sağlamak için, ana yağımızı tekli doymamış yağ asiti oranı yüksek soğuk sıkılmış zeytinyağı olarak seçmeli, doymuş ve transyağları (hidrojene) minimuma indirmeli, tahıla – ekmeğe bağlılığımızı düşürmeli, bol bol yeşil yapraklı gıdalar tüketmeli ve mutfağımızı keten tohumuyla takviye etmeliyiz.

Keten tohumu içerdiği alfa-linolenik asit (omega-3 yağ asitlerinin en önemli üyesi) açısından besinlerin en zenginidir. Alfa-linolenik asitin bir kısmı, vücutta uzun zincir omega-3 yağ asitleri EPA ve DHA ya dönüşürler ki bunlar iyi kolesterolü yükseltir, yüksek tansiyonda düşürücü etki yapar, kanın pıhtılaşma eğilimini azaltır, plazma trigliserid düzeyini, aritmi riskini azaltır. Dolayısı ile alfa-linolenik asitin koroner kalp hastalığı riskini azalttığı tespit edilmiştir.

Keten tohumu üzerine yapılan araştırmalar, düzenli keten tohumu kullanımının dolayısı ile alfa linolenik yağ tüketiminin, arteriosklerozun (damar sertliği) gelişmesini önleyebileceğini, iltihabi hastalıklarda olmalı ve otobağışıklık rahatsızlıklarında etkili olabileceğini göstermektedir. Omega-3’çe dengeli beslenmenin kanseri engelleyici özellikleri de tespit edilmiştir. Yağ asitleri dengesinin omega-6, doymuş yağ asitleri ve trans yağlar tarafına kayması sadece daha az N-3 tüketmemiz anlamına gelmemekte aynı zamanda bu yağlar, alfa-linolenik yağ asitinin uzun zincir omega-3 yağ asitlerine dönüşmesi engelleyerek de vücudumuz omega–3 yağ asitlerinden gerekli faydayı sağlamasını engellemiş olurlar.

Keten tohumunu doğal ürün dükkânlarından veya aktarlardan temin edebilirsiniz. Tazeliğini anlamak için çimlenip çimlenmediğine bakabilirsiniz, eğer çimlenmiyorsa aldığınız yere iade ediniz. Keten tohumları sert olduğundan dikkatli bir çiğnemede bile yeterince öğütülemeyebilirler, bu da yeterince sindirilmeden vücuttan atılmalarına sebep olur.

Öğütülmüş keten tohumunun sindirimi çok daha kolaydır. Keten tohumlarını öğüterek yersek onun şifai özelliklerinden daha fazla faydalanabiliriz. Keten tohumunu öğütmek için karabiber veya kahve el değirmenleri ya da bu tip tohumları öğütmek için özel olarak üretilmiş elektrikli öğütücüler kullanılabilir (ülkemizde bulunmaktadır). Keten tohumu oda sıcaklığında bir yıl tazeliğini korur. Öğütülmüş keten tohumu ise 30 gün boyunca hava geçirmez kapaklı bir kavanozda buzdolabında saklanabilir.

Batıda fırıncılık sektörü tüketicinin talebini karşılamak üzere karışık tahıl ekmeklerine öğütülmüş keten tohumu ekleme yoluna gitmiştir.

Öğütülmüş keten tohumu ayrıca hazır karışımlarda (kekler vb), dondurulmuş hamur işlerinde ve hazır eritilerek servis yapılan ürünlerle gıda endüstrisine girmiştir. Ayrıca tavuklara keten tohumu yedirilerek elde edilen omega—3’çe zenginleştirilmiş yumurtalar da vardır.

Sizler de mutfakta keten tohumunu el altında bulundurarak, onu öğütülmüş halde salatalarınıza, yoğurdunuza, müslinize serpebilir, fırında yaptığınız hamur işlerine katabilir ve pilavdan çorbalara, tatlılardan tuzlulara her yemeğinizde kullanabilirsiniz.

Günlük 2000 kcal.’ ye eşdeğer besin tüketen bir insan için günde 1 çorba kaşığı öğütülmemiş keten tohumu kullanılması omega–3 yağ asitleri kullanımı açısından yeterli katkıyı sağlayacaktır.

Yaptığınız hamur işlerinde her bir bardak unun içinden 2 çorba kaşığı un alıp yerine 2 çorba kaşığı öğütülmüş keten tohumu katabilir veya yağca bir değişim yapmak istiyorsanız her 1 ölçü yağ yerine 3 ölçü öğütülmüş keten tohumu katabilirsiniz. Laboratuar çalışmalarında öğütülmüş veya öğütülmemiş tohumların fırında 2 saat boyunca 178 derece sıcaklıkta omega-3 yağ asitlerini ve lignanlarını neredeyse hiç yitirmediği tespit edilmiştir. Fakat keten tohumu yağı iyi bir omega-3 yağ asiti kaynağı olsa da, tohumdaki lif ve lignanlarını yitirmiştir. Keten tohumu yağının kullanım esnasında ısıya maruz bırakılmaması tavsiye edilmektedir (yemekler piştikten sonra ve salatalarda).

Keten tohumunun geleneksel tedavide kullanımı

Keten tohumu antimantar, antimitoz ve antioksidan özellikler taşır.

Keten tohumlarında bulunan müsilaj, bağırsakta su çekip şişerek, mekanik müshil olarak tesir eder. Ketenin bu etkiyi göstermesi biraz zaman alır fakat tahriş yapmama gibi önemli bir avantaja sahiptir. Yine bu özelliğiyle diğer müshillere nazaran daha uzun süre kullanılabilir. Ayrıca içerdiği yağda müsil yapıcı etkiye destek sağlar.

Eski Mısırlılar zamanından beri keten tohumunun bu amaçla kullanıldığı bilinmektedir.

Yine keten tohumu müsilajın yumuşatıcı etkisinden dolayı gastrit, mide ülseri gibi sindirim sistemi tahrişlerinde de kullanılır.

Bu amaç için günde bir kez tercihen yatmadan önce 1-2 çay kaşığı tohum yenir, üzerine 2 bardak su içilir.

Öksürüğe, nezleye, üşütmeye karşı 1 çorba kaşığı keten tohumu 3 fincan suda 10 dakika kaynatılır; 3-5 dakika bekletilip süzüldükten sonra içilir.

Bu çayın buharı burundan teneffüs edilir.

Akciğer hastalıkları ve zatüreede 80 gr. keten tohumu 40 gr. rezene tohumuna karıştırılarak az sıcak suda lapa yapılır ve iki tülbent arasına konarak göğüse ve sırta yerleştirilir.

Çıban, gece yanığı ve eziklerin iyileştirilmesinde 80 gr. keten tohumu ile 40 gr ebegümeci lapası yapılarak yaranın üzerine konur.

Böbrek ağrısı ve kramplarda iki çay kaşığı keten tohumu 6 fincan suda 10 dakika kaynatılıp, 5 dakika bekletilip süzülür.

Batur ŞEHİRLİOĞLU

http://www.bugday.org

Editörün Yorumu

Son zamanlarda çok revaçta olan keten tohumunun faydalarını şu şekilde gruplandırabiliriz.

1. Keten tohumu zengin bir amino asit ve potasyum kaynağı olup magnezyum, demir, bakır, çinko ve E vitamini gibi çeşitli vitamin ve mineraller içerir.

2. Keten tohumu çözünebilir ve çözünemez liflerden zengindir.

3. Keten tohumunun içerdiği en zengin bitkisel omega-3 kaynağıdır.

4. Keten tohumu bir çeşit bitkisel östrojen olan lignanların en zengin kaynağıdır.

İlk 3 özellik büyük ölçüde yukardaki yazıda ve bultenimizdeki omega-3 yağ asitleri konusunda işlendiği için biz daha çok keten tohumunun daha az bilinen bitkisel östrojen özelliğinden bahsedeceğiz.

Östrojenler

Östrojenler kadınsı özellikleri sağlayan en önemli hormonların başında gelmekte ve az miktarda erkeklerde de bulunmaktadır. Başlıca görevleri şunlardır;

• Seks organlarının gelişimini ve işlevlerini olgunlaştırma

• Kemikleri güçlendirme

• Cildi tazeleme

• Damarların esnekliğini sağlama

• Ruh sağlığını koruma

• 35 yaşından sonra östrojen miktarları düşmeye başlar. Menopoz sırasında ise iyice azalır ve yukarıdaki östrojen görevleri önemli ölçüde aksar. Dışardan östrojenlere ihtiyacın en fazla olduğu dönem bu dönemdir. Konvansiyonel tıpta bu ihtiyaç sentetik östrojen preparatları ile karşılanmaya çalışılır.

Birçok faydalı özelliği olan östrojenin fazlası ise oldukça zararlıdır; meme kanseri ve damar sertliği olasılığını artırır.

Günümüz kadınları neden daha fazla östrojene maruz kalıyorlar?

• Erken ergenliğe girme

• Geç menopoza girme

• Az çocuk doğurma

• Az emzirme

• Fazla doğum kontrol hapı kullanma

• Menopozda hormon (östrojen) tedavisi görme

Anlayacağınız gibi menopozda sentetik östrojen preparatları kullanmak kanserlere yol açtığından yağmurdan kaçarken doluya tutunmağa benziyor.

Bitkisel östrojenler

Östrojenler de diğer hormonlar gibi etkilerini ancak reseptörlerine bağlanarak gösterirler. Başka bir deyimle, bir hormon kanda ne kadar yüksek olursa olsun reseptörüne bağlanamasa etkisini gösteremez.

Soya, keten tohumu ya da başka bitkilerde bulunan bulunan östrojenler (fitoöstrojenler) de tıpkı insan vücudunda bulunan ya da ilaçlarla alınan östrojenler gibi aynı östrojen reseptörlerine yapışırlar.

Fitoöstrojenler diğer güçlü östrojenlerle reseptöre yapışmak için yarışırlar. Böylece aşırı bitkisel olmayan östrojenlerin aşırı etkilerini azaltırlar. Bitkisel (fito-) östrojenler ise daha zayıf da olsa aynı etkilere sahip olduklarından menopoz gibi, östrojen azlığında da östrojen etkisi gösterirler.

Bitkisel östrojenler (fitoöstrojenler) insan vücudunda yapılan östrojenlere çok benzerler fakat etkileri onlardan daha zayıftır (100 kat kadar).

Bitkisel östrojenden zengin gıdalar

• Elma

• Baklagiller, bezelye

• Asparagus

• Brokoli, karnabahar

• Lahana (kırmızı, beyaz, kara)

• Buğday rüşeymi

• Çavdar, mısır, yulaf, arpa

• Esmer pirinç

• Yeşil biber

• Kiraz, vişne

• Sarımsak

• Soğan

• Süt

• Kabak çekirdeği

• Zeytin yağı

• Armut

• Keten tohumu

• Soya ürünleri (fermente)

• Havuç

• Deniz börülcesi, yosunlar

• Ayçiçeği

• Nar

• Kırmızı Yonca

• Adaçayı

• Rezene

• Meyan kökü

Bitkisel östrojenlerin sınıflaması

İki grup bitkisel östrojen mevcuttur;

1) İzoflavonlar

2) Lignanlar

İzoflavonlar

İzoflavonlar en çok soyada bulunur. Diğer baklagiller de soya kadar olmamakla birlikte izoflavonlardan zengindir. Diğer bitkilerdeki izoflavon miktarı ise düşüktür.

• Soya östrojenden zengin bir bitkidir. Fakat soyanın fermante edilmemiş şekilde kullanılmasını çeşitli nedenlerle zararlıdır.

• Protein sindiriminini bozma, hazımsızlık

• Bağırsaktan kalsiyum, demir ve çinko emiliminini azatma

• Tiroid hormonu sentezini bozma D vitamini eksikliği

• Osteoporoz

• Bağışıklık yetersizliği

• Bunama·

• Kanser

• Kalp kası hastalığı

• Soyanın Çin ve Japonya gibi yüksek nüfuslu Uzak doğu ülkelerinin, en fazla tercih ettiği gıda olduğu ve onların yaşam sürelerini uzattığı iddiaları çok eksik ve yanlıştır.

Bu ülkelerde soyanın total kalori içindeki payı genellikle %5’i geçmez. Ayrıca Uzak Doğulular soyanın fermente ürünlerini (miso, soya salçası, natto, tempeh vb) yerler. Soyanın fermantasyonu soyanın birçok olumsuz etkisini giderebilmektedir.

Soyanın östrojeni faydalı olabilir ama bir yığın zararı da vardır. Soya salçası gibi fermante ürünler ve soya filizi oldukça aşırı kullanılmadıkça oldukça faydalıdırlar ve rahatlıkla kullanılabilirler.

Soyanın bir başka tehlikesi ise şudur. Salam, sosis, sucuk gibi et çeşitli et ürünlerine yasal kılıflar içinde gizleyerek ya da hiç belirtmeden et yerine çok daha ucuz olan soya ilave edilmektedir (beslenme sanayinde buna ‘giydirme’ denmektedir). Ayrıca ketçap gibi değişik gıdaların içine de katıldığı için bilinmeden tüketilen soya miktarı aşırı düzeylere ulaşmaktadır. Sadece soyalı mama ile beslenen bebeklerin aldıkları östrojen miktarı vücut ağırlığına göre ayarlandığında en az 5 doğum kontrol hapına karşılık gelmektedir.

Her ne kadar zayıf östrojenik etkilere sahip de olsa aşırı miktarda soya tüketilmesi kız çocuklarında erken ergenlik belirtileri ve adet düzensizliklerine, erkek çocuklarda ise meme büyümesine (jinekomasti) yol açabilir. Uzakdoğu rahiplerinin cinsel isteklerini baskılamak için fazla soya tükettikleri de ilginç bir tesbittir.

Lignanlar

Lignanlar da bitkilerde bulunan kimyasal bileşiklerdir.

Lignanlar dibenzilbütan iskeletine yerleştirilmiş sinnamik alkollerin dimerizasyonu ile fenilalaninden elde edilirler.

Ketentohumu en zengin lignan kaynağıdır; birçok bitkiden 75-800 kat daha fazla lignan içerir.

Ketentohumunda bulunan başlıca lignan öncüsü sekoizolarisiresinol diglukosiddir.

Lignanların kanser korunmasında izoflavonoidden daha etkili olduğu söylenmektedir.

Soyanın onca zararı göz önüne alındığında en az onun kadar iyi bir bitkisel östrojen kaynağı olan, buna karşın soyanın yan etkilerine de sahip olmayan keten tohumunun önemi ortaya çıkmaktadır.

Dünyada tüketilen soyanın %80’inin genetiğinin değiştirilmiş olması, keten tohumunda ise henüz! böyle bir tehlikenin olmadığı da önemli bir noktadır.

Çeşitli faydalarına rağmen aşırı keten tohumu kullanılması da zararlı olabilir. Bu nedenle kadınların 2 -3 tatlı kaşığı, erkeklerin ise 1-2 tatlı kaşığından fazla kullanmaması tavsiye edilir. Menopozdaki kadınlar 1-2 kaşık daha fazla alabilirler. Önce hafifçe kavurun ve kahve değirmeninde öğüttükten sonra, yoğurda, salatalara veya ağız tadınıza uygun bir yiyecek üzerine serpin.

Prof. Dr. Ahmet Aydın

Kaynaklar

1. Yimsel Serkan O. Doğru beslenme ile ilgili yanlış bildikleriniz. Hayykitap, İstanbul, 2007

2. Freni-Titulaer L, Cordero JF, Haddock , Lebron G, Martinez R, Mills JL.Premature thelarche in Puerto Rico. A search for environmental factors. Am J Dis Child. 1986;140(12):1263-7.

3. Herman-Giddens ME, Slora EJ, Wasserman RC, Bourdony CJ, Bhapkar MV, Koch GG, Hasemeier CM.Secondary Sexual Characteristics and Menses in Young Girls Seen in Office Practice: A Study from the Pediatric Research in Office Settings Network. Pediatrics, 1997;99:(4):505-512.

4. Irvine C, Fitzpatrick M, Robertson I, Woodhams D. “The Potential Adverse Effects of Soybean Phytoestrogens in Infant Feeding”, N Z Med J. 1995:24;108(1000):208-9. Setchell KDR, Zimmer-Nechemias L, Cai J, et al. Exposure of infants to phyto-estrogens from soy-based infant formula. Lancet. 1997:350: 23-7.

5. Cassidy A, Bingham S, Setchell K. Biological effects of a diet of soy protein rich in isoflavones on the menstrual cycle of pre-menopausal women. American Journal of Clinical Nutrition 1994;60: 333-40.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Birçok karşı bilimsel çalışmaya rağmen kolesterol ilaçları peynir ekmek gibi tüketiliyor. Yakında işporta tezgahlarında da satılırsa şaşırmayın! Halk afallamış durumda. Kime inanacağını bilemiyor. İlaç firmalarının desteklediği çalışmalar ile bağımsız kuruluşların yaptığı çalışmalar 180 derece birbirine zıt. İlaç firmaları ilaçlarının daha fazla satılması için ellerinden geleni artlarına koymuyorlar. Aha çok kar etmek ticari bir kuruluş için fazla etik olmasa da makul kabul edilebilir. Ama onlarla işbirliğine giren bilim adamlarının ticaretle ne ilişkisi olabilir ki!?!? İlaç firmaları satışlarını artırmak için kolesterol ilaçlarının kullanım alanlarını genişletmek istiyor. Geçen yıllarda yapılan firma destekli bazı araştırmalarda kolesterol ilaçlarının Alzheimer hastalığına iyi geldiğine dair bulgular elde edildi. Beynin %60’ını yağdan yapıldığı ve kolesterolun de sinir sistemi için çok elzem bir madde olduğu düşünüldüğünde bu durum oldukça şaşırtıcıydı. Nitekim geçenlerde ünlü Amerikan gazetesi ‘The Wall Street Journal’de yapılan bir röportajda Dr. Orli Etingin ‘kolesterol düşürücü olarak kullanılan ilaçların(statinlerin) kadınları aptallaştırdığı’ söyledi. Bültenimizin bu sayısında yazarımız Mevlut Durmuş kolesterolün sinir sistemi için ne kadar önemli olduğu konusunu irdeliyor.

Kolesterol ilaçları aptallaştırıyor!

The Wall Street Journal’da Dr. Orli Etingin ‘kolesterol düşürücü olarak kullanılan ilaçların (statinlerin) kadınları aptallaştırdığı’ söylüyor[1].

Major depresyon, intihar eğilimi, konsantrasyon bozuklukları ve düşük kan kolesterol düzeyi[2] mortalite (ölüm) gibi konular ise şimdilik sadece konunun uzmanlarınca biliniyor, kardiyologların ise hiç duymak ve bulaşmak istemediği bir konu!

Dr. Orli Etingin’in gözlemlerinde haklılık payı var mı? Dr. Orli Etingin’in gözlemleri haklı ise sinir ve beyin sisteminin mutlaka bir şekilde etkilenmiş olması gerekir. Kardiyoloji dünyasının çok sevdiği statin ilaçları beyinde ne yapıyor ki, insanlar bu ilaçları kullanırken beyni bulanıyor ve aptallaşıyor?

Beyin, kolesterol ve kolesterol düşürücü ilaçların birbirleriyle bağlantısı nedir?

Birçok vatandaşımız, kolesterol konusunu çok iyi bildiğini vurgulamak amacıyla hemen ortaya çıkar ve konuşur: “Kolesterolü karaciğer yapar”. Bazen doktorunuz size, zamandan kazanmak için kısaca şunu söyler: “Sizin karaciğeriniz fazla kolesterol yapmış ve kolesterolünüz yükselmiş”. Vay canına!..

Karaciğer önemli bir organdır ve elbette kolesterol üretir.

Fakat çoğu uzmanın genel olarak söylemediği bu nedenle insanlarında haklı olarak bilmediği bir şey daha vardır: Karaciğer dâhil, bütün doku ve organlarımız kolesterol molekülleri üretmek zorundadır. İyi, kötü, güzel, çirkin, yakışıklı, metroseksüel gibi kolesterole ithaf edilen çeşitli sıfatlara takılmazsanız, evrensel kolesterol molekülünün tekliğini, sahip olduğumuz bütün organizmanın aynı kolesterol molekülünü ürettiğini ve kullandığını da görmüş olursunuz!

Böbrekleriniz, dalağınız, kaslarınız, üreme hücreleriniz aklınıza gelen ve gelmeyen bütün doku ve hücreleriniz kolesterol üretmek ve mutlaka kullanmak zorundadır. Kolesterol üretmeyen veya kolesterol kullanmayan hücrelerin yaşama şansı zaten hiç yoktur.

Sinir ve beyin[3] sistemi de buna elbette buna dâhildir.

Karaciğer dışı çoğu organların kolesterol üretimini küçümsemek için “yok öyle bir şey” veya ‘var ama kolesterol üretim miktarı az’ şeklinde ayak oyunlarıyla bu konuyu asla geçiştiremezsiniz! Çünkü karaciğer dışında kalan organ, doku ve hücrelerimizde kolesterol üretimi yapılamadığı veya yeterli olmadığı zaman çeşitli problemler ortaya çıkar. Düşüncelerimize göre yaşlanmaya başladığımız, zekâ ve hafızamızın en fazla zorlanmaya başladığı anlar, işte bu zamanlarda ortaya çıkar. .

Özellikle karaciğer dışındaki organlar kolesterol molekülleri ortaya çıkaramıyor ve üretmiyorsa, bizim çok iyi, cici, mükemmel sıfatlarıyla tanımladığımız lipoprotein türü olan HDL veya HDL-kolesterolünüz de kanda bulunma şansı hiç olmaz! HDL adlı partikülün görevi, karaciğer dışında farklı doku ve organların oluşturduğu kolesterol moleküllerini taşımaktır. Yani karaciğer dışındaki organlar kolesterol üretmiyorsa bu durumda yaşamakta pek mümkün olmaz!

HDL kolesterolünüzün[4] istenilen düzeyde olup olmaması, bir anlamda karaciğer dışında kalan organlarınız kolesterol üretimine bağlıdır. Elbette iyi HDL parçacıkları ve HDL-kolesterol yüksekliği için tek faktör[5] bu değil, fakat çok çok önemli faktör! Dengeler öylesine hassas ki, düşünülenin tersine aşırı HDL yüksekliği de tehlikeli. Gereksiz HDL yükselmeleri tıpkı, LDL yüksekliği gibi sakıncalıdır ama çoğu zaman sizlere[6] bu durum doktorunuz tarafından söylenmez!

Yani hangi gerekçeyle olursa olsun HDL-kolesterol yüksekliği de öldürücü olabilir. Özetle HDL-kolesterolünüz yüksekliğine[7] de çok fazla güvenmeyin!

Yani hem HDL’niz, hem de LDL’nizin yüksek olması sizi hastalandırabilir!

Bu işte bir tuhaflık var değil mi?…

Neden ve nasıl olduğunu kavramadığınız zaman LDL veya HDL deki yüksek bulgular sizi hasta yapıyor.

Bu çok ciddi bilimsel sorun!…

——————–

Kolesterol denilince kardiyologlar kalbi, dahiliye uzmanları karaciğeri düşünür!

Oysa nöroloji uzmanlarının aklına ise sürekli beyin ve sinir sistemi gelir.

Kolesterol konusu, kocaman fili sadece tek noktadan tanımlamaya çalışan onlarca farklı uzmanın çalıştığı bir konu gibidir bana göre. Aslında fikir çatışmaları da bu nedenle ortaya çıkar. Farklı konularda uzmanlaşmış araştırmacılarında karşılarına bilimsel bir sorun gelince, araştırmacılar konuyu sadece kendi açısından, kendi uzmanlık aynasından görür. Kardiyologlar, nörologlar, gerontoloji uzmanları (yaşlanma uzmanı), sitologlar (hücre bilimcisi) ve benim gibi sıradan biyologların (canlı bilimcisi) konuya bakışlarında bu nedenle çeşitli farklılıklar olabilir. Buna bilimsel çatışma diyebilirsiniz, bu her zaman olabilir!

Fakat çeşitli uzmanlar arasındaki görüş farklılıkları aşırı derinlik içermeye başladığı zaman, olayda bilimsel çatışma değil mecburen başka şeyler aramak zorunda kalırsınız!

Ben de haliyle bir biyolog olarak, kardiyologlar sadece karaciğerin ürettiği kolesterolü ön plana çıkarılıyorsa, diğer organların, böbreklerin, beyin sisteminin, üreme organlarının kolesterol üretip üretmediğini[8] sorarım!

Ve kardiyologların kolesterol düşürücü olarak kullandıkları statinlerin yani kolesterol yapımını engelleyen ilaçların, diğer organlardaki kolesterol üretimini, yapımını engelleyip engellemediğini öğrenmeye çalışırım!

Ve çoğunlukla da cevap alamam, çünkü cevap verilmez, bu aslında araştırılması istenmeyen top secret bir konudur?

Okuyucu olarak unutmamanız gereken nokta sadece karaciğer değil, bütün organlarımız kolesterol ürettiği gerçeğidir ve düşündüğünüzden çok daha önemlidir.

Bazıları için önemli olmasa da, sinir sistemi ve özellikle beynimizde, diğer organlara oranla çok büyük miktarda kolesterol vardır. İnsan beyninin yüz gramında, 2200 (iki bin iki yüz) mg’dan fazla kolesterol bulunur.

Yeni doğmuş bir bebek beyninin toplam ağırlığı yaklaşık 360 gr iken, gelişimini tamamlamış bir beyin ağırlığı 1400 gr’a ulaşır. Bebeklikten itibaren beynin içerdiği kolesterol miktarı da değişim gösterir ve 27 gr’dan 32,2 gr’a kadar çıkar[9]. İlginç ve şaşırtıcı olan bebeklikten başlayan değişime bağlı olarak vücut ağırlığı başına düşen beyin kolesterol miktarı ise 0,77 gr/kg’dan 0,49 gr/kg’a kadar düşer[10].

Sağlıklı bir beyin ve sinir hücreleri sadece kendisi için kolesterol üretmez, sahip olduğumuz kandaki HDL kolesterolü yükseltmek için, total kolesterol miktarının yaklaşık % 1’inin üretimine de ayrıca katkı sağlar.

Tahmin etmekte zorluk çekmeyeceğiniz gibi gençlik yıllarımız sırasında beyinde kolesterol sentezi son derece hızlı ve yüksektir. Fakat erişkinliğe ulaştığımızda beyin hücrelerimizin kolesterol sentez hızı düşmekte ve beyin hücrelerinin organizmayı ilgilendiren faaliyetlerinde de çok çeşitli yetersizlikler ortaya çıkmaktadır. .

Hatta can sıkıcı durum Alzheimer hastalarının beyinlerinin değişik bölgelerindeki bazı kolesterol ürünleri (24S hidroksikolesterol) miktarlarında da kontrollerle karşılaştırıldığında hafif azalma olduğu gösterilmiş[11], bu da dolaylı da olsa bu tip yaşlı hastalarda beyin hücrelerinde kolesterol yapımının (sentezinin) yeterli olmadığını ortaya çıkarması açısından son derece önemlidir.

O zaman beyin hücreleri, kandaki lipoprotein partiküllerinden (kolesterol taşıyan parçacıklardan) kolesterol alsın, bu iş bitsin diyeceksiniz değil mi?

Bu o kadar kolay değil!

Beyin hücreleri bunu yapamaz!

Beyin hücrelerinin, beyinsizliği de değildir sorun!

Beyin organı ve beyin hücreleri için kolesterol molekülleri, öylesine önemlidir ve değerlidir ki, kolesterol ihtiyacının karşılanması konusunda beynimiz diğer organların ve karaciğerin kolesterol üretim garantisine güvenmez. Hatta daha da ileriye gidip, dışarıdan gelebilecek kolesterol moleküllerine karşı hücresel bir set, bariyer oluşturur. Amaç bellidir başka yerde üretilen kolesterol molekülleri beyin hücrelerine gelmesin[12].

Anlayacağınız beyin hücreleri kendi kullanacağı kolesterolünü kendi sentezler: kandan ve kan lipoproteinlerinin hiç birinden hücrede kullanmak üzere kolesterol molekülleri almaz[13], alamaz!…

Birçok uzman, kandan ve lipoproteinlerden beyin hücrelerine kolesterol moleküllerinin geçmediğini aslında çok iyi bilir… Yani kan beyin bariyeri (blood-brain barrier) nedeniyle kandan hiçbir şekilde beyin hücrelerine kolesterol moleküllerinin geçmediğini mesleklerinin gereği olarak bilmek zorundalar zaten!

Kolesterol teorisinin ilk ortaya çıktığı zamanlardan şu ana kadar ortaya çıkan bütün bilimsel çalışmalarda, beyin gelişiminin devam ettiği gebelik dönemi dâhil, yeni doğanların bebeklik döneminde ve erişkinlerde LDL veya HDL kolesterol esterinin plazmadan beyne girişi hiçbir bilimsel çalışmada gösterilememiştir[14]. Merkezi sinir sistemine, yani beynimize dışardan kolesterol esterleri (kolesterol+yağ asitleri) ya da kolesterol molekülleri asla giremez[15].

Çoğu araştırmacı özellikle Nöroloji Uzmanları bu konuyu çok iyi bilir!

Fakat tesadüf bu ya bazı uzmanlar da bu kan beyin bariyerini bilmez!

O zaman da hiçbir bilimsel değeri olmayan araştırmalar ve komik, eğlenceli haberler ortaya çıkar.

Amaç sözüm ona yaşlı insanları kan kolesterol düzeyinin tehlikelerine karşı uyarmak adına yapılıyor gibi görünse de, gizli bir el insanları ilaç şirketlerine ve özellikle kolesterol düşüren statin ilaçlarına doğru yavaş yavaş yönlendirir.

Fakat kandaki lipoprotein ve kolesterol moleküllerinin beyin hücrelerine geçemeyeceğini biliyorsanız bazı bilimsel çalışmaları ve gazete haberlerini okurken sadece ve sadece gülersiniz. İşte yaşlı insanlarımızın yüreğine korku salan bana göre bazı uyduruk araştırma sonuçlarından ortaya çıkan bazı haberler.

• Kandaki yüksek kolesterol, sinir sistemine zarar verirmiş, (bariyersiz sinirler)

• Yüksek kolesterol hafıza kaybı yaparmış (bariyersiz hafıza)

• Kandaki yüksek kolesterol sağlıklı düşünmeyi engellermiş (bariyersiz düşünme)

• Yüksek kan kolesterol değerlerine sahip kişilerin, beyin hücreleri etkilendiği için bunama çok daha hızlıymış (bariyersiz bunama)

• Alzheimer gibi beyin hastalıklarında kan kolesterol düzeyinin yüksek olması beyin hücrelerinin çalışmasını bozuyormuş (bariyersiz beyin).

Blood-Brain Barrier konusunu, nöroloji uzmanlarının farklı alanlarda çalışan bazı meslektaşlarına hatırlatması gerekiyor bence!

Yayınlar öylesine sıklıkla çıkıyor ki karşınıza, tek parametrede yüksek kolesterol düzeyindeki yaşlıların daha çok yaşayabildiği gerçeği, Prof. Dr. Ahmet Aydın ve Prof. Dr. Rasim Küçükusta gibi uzmanların tüm uyarılarına rağmen[16] ortada kalıp kaynayıp gidiyor. Tek parametrede düşük kolesterollü yaşlı insanlarımızda ölüm sıklığının arttığını, düşük kolesterol düzeylerinde yaşlı insanların daha çabuk öldüğünü gösteren çeşitli çalışmalarda bu yoğunlukta unutulup gidiyor.

Beyin hücreleri mutlaka kolesterol üretmeli!..

Beyin hücreleri kolesterol üretmiyorsa ne olur?’sorusunun cevabı, düşüncelerimizin en trajik bölümünü oluşturuyor.

Normal şartlarda beyin hücrelerimizin, beynin ve merkezi sinir sisteminin çalışması için üretmiş olduğu tek bir kolesterol molekülü 5 yıllık bir yarılanma ömrüne sahiptir. Bunun anlamını bilmeyenler için mutlaka açıklamalıyız. Sinir sistemi ve beyin hücreleri 5 yıl içinde sahip oldukları bütün kolesterol moleküllerini yenilemek zorundalar (sadece 1400 gr’lık beyin hücrelerinin içerdiği kolesterol 5 yıl içinde yenilenmeli), beyin ve sinir hücreleri sahip olduğu kolesterol miktarını 5 yıl içinde yenilemek, yeni kolesterol molekülleri elde etmek zorunda. Kısaca organizma içindeki kolesterolün yarılanma süresinin anlamı bu.

Söz konusu kolesterol molekülleri nöron ve glial hücre zarlarında ve miyelin kılıfı olmak üzere iki önemli bölgede yerleşirler[17]. Beynimizde bulunan toplam kolesterolünün % 70’i sinirsel iletimde çok önemli rolü olan sinir hücrelerinin miyelininde bulunduğunu hatırlatalım. Ve tabiî ki bütün bu kolesterol miktarının beyin ve sinir sistemi hücrelerince ileride kolesterolü oluşturacak olan ilk moleküllerden (asetil CoA) sentezlenmek zorunda olduğu (novo sentez) unutulmasın.

Dolayısıyla dışarıdan besinsel olarak alınan kolesterol miktarının doğrudan beyin hücreleri üzerinde olumlu ya da olumsuz yönde rolü olmadığını, fakat sağlıklı yağ alımıyla diğer doku ve organlarındaki düzensizliklerin engellenebileceğini, bunun da beyin işlevlerini kolaylaştırabileceğini ifade etmiş olalım[18]. Özellikle yağ asitlerinin, proteinlerin ve şekerler gibi biyokimyasal maddelerin son yıkım ürünü olan asetil CoA adlı molekül, kolesterol yapımında gerekli ilk molekül olarak ortaya çıkar ve kan beyin bariyerini çok rahat geçebilir.

Ayrıca meraklıları için önemli bir konuyu vurgulamak zorundayız. Merkezi sinir sistemi hücrelerinde, yani beyin ve sinir hücrelerinde kolesterol üretim hızı, bildiğiniz bütün organlardan çok daha fazladır. ‘Hücresel kolesterol üretim hızı’ deyince beyin ve sinir sistemi hücreleri karşısında, karaciğer hücreleri dâhil bütün hücreler çok gerilerde kalırlar. Nasıl denir; hani kendi aralarında yarış yapsalar beyin hücreleri yanında, diğer organlar arkalardan sürekli nal toplamak zorunda kalırlar[19].

Fakat işin can sıkıcı tarafı yaşlandığımız süre içinde bu yarışta göreceli olarak beyin hücrelerinin bu yarışı kaybedeceği gerçeğidir[20]. Yaşlandığımız süre içinde beyindeki kolesterol sentez hızı sürekli azalır, azalır… Her araştırmacı kan kolesterol düzeyine takılıp kalmıştır, çoğu bunu göremez.

Kardiyologlar başta olmak üzere, birçok bilim uzmanının gözden kaçırdığı sorunlar ise burada saklıdır.

Beyin başta olmak üzere bütün doku ve organlar zaman içinde hücresel kolesterol üretme (sentez) yeteneğini kaybederken, karaciğer organı bu genel durumun dışında kalabilir mi?

Bizce karaciğer hücreleri, bütün organizma hücrelerini etkileyen bu genel durumun dışında kalamaz, çünkü organizma bir bütündür!

Yani aslında karaciğerde yaşlandıkça fazla kolesterol üretmez!

Kolesterol yüksekliğinde, karaciğerin fazla kolesterol ürettiği düşüncesi ve bu konu üzerinde yapılan binlerce araştırmanın hepsi tamamen saçmalıktır ve çöpe gidecektir!

Bazıları kızmadan hemen açıklayayım; karaciğer hücrelerinin kolesterol ve yağ üretimindeki eksiklik, total kolesterol düzeyi ile anlaşılmaz, karaciğerin salgılamış olduğu lipoproteinler üzerinde kolesterol molekülleri eksiklikleri ortaya çıkar ve bu nedenle araştırmacılar tarafından hiç fark edilmez (small LDL, small HDL vs).

Lipoprotein partikülünü oluşturan kolesterol dâhil bazı bileşenler zaman içinde mutlaka azalır, söz konusu sorunlu partiküller kullanılamaz ve kanda birikir. İşte bilimsel tartışmalara neden olan sorunlarda [21] burada başlar, kolesterol masalı kan damarlarına, beyin damarlarına doğru kaymaya başlar!

Total lipoprotein partikül hipotezinde[22] matematiksel olarak ifade edilmeye çalışılan, birkaç dostum hariç, çoğu bilim adamının göremediği asıl gerçek ise burada saklıdır. Organizmada normal sağlıklı bir insana oranla partiküllerinizin yapımında (anabolik nedenlerle) total anlamda lipit açığı vardır! Kanda görülen tek parametrelik yüksek kolesterol yapımla ilgili (anabolik) değil, tam tersine yıkımla ve kanda oluşan birikimle (katabolizma) ilgili bir sorundur.

İşte bu nedenle bize göre kolesterol ilaçları (statinler) dünya bilim tarihinin en büyük yanılgısı olarak ilerleyen yıllarda kayıtlara geçecektir. Çünkü tıp dünyası var olan bir sorunu, anabolik yolu engelleyerek statinlerle çözmeye çalışmaktadırlar ki, bu bilim adına saçmalamaktan başka bir şey değildir.

Yaşlandıkça doku ve organlarımızın sahip olduğu bütün hücreler, hızlı kolesterol sentezleme yeteneğini kaybeder. Buna karaciğerde dâhildir!

Yaşlandıkça beyin hücrelerimizde ortaya çıkan ve çeşitli beyin ve sinir sistemine ait rahatsızlıklarda bu durumun ilginç göstergeleri arasında yer alır.

Sinir sistemi ve beyin yeterli miktarda kolesterol molekülleri üretemezse ne mi olur?

İnanın bunu tahmin etmek, uzman olmayanlar için bile hiç zor değildir. Artık yaşlanmış, masum, belki biraz sinirli, kızgın fakat sevimli aile fertlerinizi incelemeniz, bu konuyu kavramak için yeterli olacaktır…

Beyinde üretilen kolesterolün %70’i sadece miyelinde (sinir kılıfı) kullanılıyorsa birçok sorunun cevabını çekinmeden sizler verebilirsiniz. Çünkü yaşlılarda görülen birçok nörolojik ve psikiyatrik hastalıkların temelinde miyelin bozulmaları vardır ki, bunu sizlere detaylı olarak nöroloji uzmanları anlatabilir. Biz kabaca yaşlılarda bunama, hafıza kaybı, nöropati gelişebildiğini açıklamakla yetinelim.

Zaman içinde organizmada hücresel (anabolik) olarak kolesterol sentezi azalıyor!

Bütün bu tersliklerin yanı sıra, kolesterol ilaçları yani statinler, bizim çok güvendiğimiz kan beyin bariyerini geçiyorsa gerçekten yandınız!

The Wall Street Journal’da Dr. Orli Etingin’in dikkat çekmeye çalıştığı nokta bu ve bizce çok önemli…

Yapılan çalışmalara bakılacak olursa kandan beyin hücrelerine kolesterol geçişi olmamasına karşın, özellikle statin türevi ilaçlar kan beyin bariyeri aşıyor ve beyinde kolesterol sentezini engelliyor gibi görünüyor! Yoksa başka türlü bu ilacı kullananlarda yan etki olarak neden sinirsel rahatsızlıklar ve nöropati oluşsun ki?

Yaşlı olduğunuz için kolesterol üretiminiz yetersiz olmasına rağmen, gittiğiniz doktorda size sadece kan kolesterol değerlerinize bakarak, kolesterol düşürücü bir ilaç yazmışsa gerçekten çok kötü şeyler olabilir?

En kibar deyimle insanlar bu durumda aptallaşır! Kolesterol ilaçlarının aptallaştırma etkisi de bizce burada başlar!

Dr. Orli Etingin işte bu noktada sonuna kadar haklıdır…

—————–

Artık küresel ilaç şirketleri de işi iyice azıttı!

Henüz beyin, sinir sistemi gelişimini tamamlanmamış çocuklara bile kolesterol ilaçları vermek istiyorlar! Beyni gelişmeyen aptal bir nesil ortaya çıkması ilaç şirketlerinin sorunu değil ki, onlar kazandıkları paraya bakıyorlar!

Sadece çocuklar, kalp krizinden korkan insanlarda değil ilaç şirketlerinin hedefinde olanlar. Özellikle yaşlı insanlar üzerinde duruyorlar, yaşlı insanlarda merkezi sinir sisteminin, beynin ihtiyaç duyduğu kolesterol ilaç şirketlerinin umurlarında bile değil!

Son zamanlarda yaşlı insanlara kolesterol ilaçlarını satabilmek için yapmadıklarını bırakmıyorlar!

Yaşlı insanlarda var olan ölüm korkusunu sömürgeciliği ise tam bir komedi ve daha bitmedi. Söz konusu kolesterol düşüren ilaçlar bunamayı, hafıza kaybını, kalp kasları zayıflığını sözüm ona önledi, şimdi başka bir olayı ön plana çıkarmaya çalışıyorlar! Çok önceden söylendiği gibi yakında içeceğimiz suya da kolesterol düşürücü katmaya kalkarlarsa hiç şaşırmayın. Yaşlılara verilecek, çocuklara verilecek, orta yaşlılara verilecek! Çok ünlü kardiyologlarımıza göre, yüzyılın icadı sayılıyor bu ilaçlarımız!

Yani mucize bir ilaçmış bu statin adı verilen kolesterol düşürücüler…

Bilimin geldiği noktaya bir bakın, bilim artık mucizelere inanıyor!

Sanki vapurda jilet satıyorlar!

Bu ilaç sadece kolesterol yapımını durdurmuyormuş aynı zamanda dalağa, böbreğe, gözlere, uykusuzluğa, sinirlere, şekere, akciğer yetmezliğine, tansiyona, kansere, iktidarsızlığa iyi geliyormuş:- Aman Tanrım gerçekten bu ilaç gerçekten bir mucize!

Bir beyin hastalığı olan Alzheimer’a, kolesterol düşürücü ilaçlar nasıl olduğu anlaşılmaz bir biçimde iyi geliyor ve hastalara fayda sağlıyormuş:-Oh oh ne güzel?…

Sözde kolesterol sentezi durduran bu ilaç, inanılmaz bir şekilde Alzheimer hastalarında bulunan bazı kötü proteinleri de yok edebiliyormuş:-Hadi bee şaka yapıyorsun proteinlere de etkili hadi hayırlısı!…

Statin verilen ilaç, Alzheimer hastalarında, hafıza, zekâ yani IQ gelişimi hızlanıyormuş: -Hay sizin IQ’nuzu sevsinler!..

Pardon beyler, bilim gözlüğünü takın ve yeniden bir bakın!

Beyin hücrelerinin kolesterol üretimi ne alemde?…

Mevlüt Durmuş

Biyolog, 03 Eylül 2008

http://kolesterolmasallar.blogspot.com/2008/09/kolesterol-ilalar-statinler-neden.html

KAYNAKLAR VE DİPNOTLAR

1. http://online.wsj.com/article/SB120277403869360595.html.html?mod=home_health_right

2. Yong-Ku Kim and Aye-Mu Myint (2004). Clinical application of low serum cholesterol as an indicator for suicide risk in major depression. Journal of Affective Disorders Volume 81, Issue 2, August 2004, Pages 161-166.

3. Aslında merkezi sinir sistemi ve periferik sinir sistemi, beyinden başlayarak omurilik dahil bütün periferik sinir hücrelerini kapsar. Biz merkezi, santral, periferik sinir sistemi yerine, konuya yabancı olanlar için daha anlaşılır olsun diye, sadece beyin ve sinir terimleriyle anlatmaya çalıştık.

4. Archana Singh-Manoux et al (2008). Low HDL Cholesterol Is a Risk Factor for Deficit and Decline in Memory in Midlife. Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology. 2008;28:1556.

5. Karaciğer dışı organların kolesterol üretimi dışında HDL azlığına etki eden birkaç faktör daha var, fakat bugünkü önceliğimiz bu ve beyin hücrelerimizin bağlı olduğu merkezi sinir sistemi ve kolesterol üretimi.

6. Birgit Agerholm-Larsen et al (2000). Elevated HDL Cholesterol Is a Risk Factor for Ischemic Heart Disease in White Women When Caused by a Common Mutation in the Cholesteryl Ester Transfer Protein Gene. Circulation;101: 1907.

7. Birgit Agerholm-Larsen et al (2000) Common cholesteryl ester transfer protein mutations, decreased HDL cholesterol, and possible decreased risk of ischemic heart disease. Circulation. 2000; 102: 2197

8. Bizim birkaç dostum dışında kabul görmeyen görüşümüze göre, aslında karaciğer de zaman içinde kolesterol üretimini kısıtlar, bu nedenle kana salınan partiküller küçülür, kullanılmaz ve birikir. Bu nedenle tek parametrede kolesterol yüksek çıkar, kandaki kolesterol yüksekliği sorunu anabolik değil, katabolik sorundur. Küçülen partiküllerin sonuçlarını daha önce anlatmıştık.

9. Sevil Kurban, İdris Mehmetoğlu (2007) Santral sinir sisteminde kolesterol metabolizması. Genel Tıp Derg 2007;17(2):123-129.

10. Bjorkhem I, Meaney S (2004) Brain cholesterol: Long secret life behind a barrier. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2004;24:806-15.

11. Heverin M, Bogdanovic N, Lutjohann D, Bayer T, Pikuleva I,Bretillon L, et al (2004) Changes in the levels of cerebral and extracerebral sterols in the brain of patients with Alzheimer’s disease. J Lipid Res 2004;45:186-93.

12. blood-brain barrier, kan beyin bariyeri

13. Chobanian AV, Hollander W (1962) Body cholesterol metabolism in man. I. The equilibration of serum and tissue cholesterol. J Clin Invest 1962;41:1732-7.

14. Wilson JD (1970) The measurement of the exchangeable pools of cholesterol in the baboon. J Clin Invest 1970;49:655-65.

15. Osono Y, Woollett LA, Herz J, Dietschy JM. Role of the low density lipoprotein receptor in the flux of cholesterol through the plasma and across the tissues of the mouse. J Clin Invest 1995;95:1124–32.

16. Renzhe Cui, Hiroyasu Iso et al (2007) Serum total cholesterol levels and risk of mortality from stroke and coronary heart disease in Japanese: The JACC study. Atherosclerosis. Volume 194, Issue 2, October 2007, Pages 415-420.

17. Bjorkhem I, Meaney S (2004) Brain cholesterol: Long secret life behind a barrier. Arterioscler Thromb Vasc Biol 2004;24:806-15.

18. Jurevics H, Morell P (1995) Cholesterol for synthesis of myelin is made locally, not imported into brain. J Neurochem 1995;64: 895–901.

19. Andersen JM, Dietschy JM. Absolute rates of cholesterol synthesis in extrahepatic tissues measured with 3H-labeled water and 14C-labeled substrates. J Lipid Res 1979;20:740-52.

20. Muse ED, Jurevics H, Toews AD, Matsushima GK, Morell P (2001) Parameters related to lipid metabolism as markers of myelination in mouse brain. J Neurochem 2001;76: 77–86.

21. http://www.kolesterolmasallar.blogspot.com/

22. Genetik kolesterol yüksekliği üzerine süpheler. Bölüm 1,2,3
    Mevlüt Durmuş (2003). Kolesteroldeki Kaos. Nobel Yayın. Ankara

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Bebeklik ve çocukluk çağında anne ve babaları en çok endişelendiren, korkutan hastalık belirtilerinin başında “ateş” geliyor. Acaba ateş gerçekten de sanıldığı kadar korkulacak bir durum mu? Bültenimizin bu sayısında editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın ateş konusunu inceliyor.

Ateş dost mu, düşman mı?

Yaşamsal fonksiyonların yerine getirilebilmesi vücudumuzun belli bir sıcaklıkta olması gerekiyor. Beyindeki hipotalamus aracılığı ile insanlar iç vücut sıcaklıklarını çok iyi kontrol ediyor ve normal koşullar altında dış ortamın sıcaklığından fazla etkilenmiyorlar. Hipotalamus, tıpkı bir termostat gibi görev yaparak vücut ısısını soğuğa ya da sıcağa karşı dengeliyor.

Bu sıcaklık nispeten sabit olup dil altından yapılan ölçümlere göre sabah 6.00’da 37.2^oC ile ikindileyin 16.00’da 37.7 ^oC arasında değişiyor. Çeşitli patolojik nedenlere bağlı olarak hipotalamus vücut ısısını daha yüksek dereceye ayarladığında vücut sıcaklığı oluşuyor. Vücut sıcaklığının bu belirtilen değerlerin üzerinde olmasına ateş yüksekliği veya kısaca ateş deniyor. Çocukların normal vücut sıcaklığı erişkinlerden gör biraz daha yüksek. Sıcak yemek yemek, egzersiz yapmak, havanın sıcak olması ateşi 1 derece kadar yükseltebiliyor.

Dil altından ölçülen vücut ısısı makattan ölçülen sıcaklıktan 0.6 ^oC derece daha düşük, koltukaltı ısıdan ise 0.4 ^oC derece daha yüksek.

Bebeklik ve çocukluk çağında anne ve babaları en çok endişelendiren, korkutan hastalık belirtilerinin başında “ateş” geliyor. Acaba ateş gerçekten de sanıldığı kadar korkulacak bir durum mu? Bunu anlamak için ateşin niçin yükseldiğini bilmek gerekiyor.

Ateşin belli başlı iki görevi var;

1. Bağışıklık sistemini uyarmak

2. Saldırgan mikroplara dünyayı dar etmek

Herhangi bir mikrop vücudumuza saldırdığında ön cephede savaşan ve makrofaj (büyük yiyiciler) denilen hücreler tarafından yutulur. Makrofajlar daha sonar diğer bağışıklık hücrelerini uyararak interlökin-1 (İL-1) denilen bir ateş yapıcı (pirojen) maddenin sentezlenmesine neden olurlar.

İL-1 ya da diğer pirojenler ve proteinler kana salgılandıklarında hipotalamus ateş merkezine giderler. Hipotalamus Il-1 ve diğer pirojenler ile temasa geçtiğinde 37^oC’nin yeterli olmadığını anlar ve ateşi yükseltir. Hipotalamus prostoglandin2 (PGE2) denilen bir kimyasal üretir ve PGE2 ateş eşiğini 37^oC’nin üzerine çıkartır.

Vücudumuz ateşi çeşitli mekanizmalarla yükseltiyor;

• Titreme

• Tiroid uyarıcı hormonun uyarılması

• Damarların büzüşmesi (bu sırada eller ve ayaklar soğur)

• Tüylerin diken diken olması (piloereksiyon): bu sırada terleme durur. Terleme vücudun soğutma mekanizmalarından biridir.

Ateşin faydaları

1. Antikor üretimini artırmak

2. Akyuvar sayısını artırmak (beyaz küre, lökositler, iyi çocuklar). Bunlar düşmanla çarpışan askerlerdir.

3. İnterferon salgısı artırmak: İnterferon virüslerin hücrelere saldırmasına engel olur.

4. Bakterilerin demirle beslenmesini engellemek

5. Mikropların üremesini yavaşlatmak. Yani ateş mikropların düşmanıdır, ateşi düşürmek ise mikroplara dans ettirir. Solunum yolu enfeksiyonlarının öncelikle burunu tutması, burunun vücudun en soğuk yerlerinden biri olmasıdır.

39^oC civarı ateş, mikroplara karşı savunmada optimal derecedir. Bu civardaki ateş vücudu çabuk iyileştirir. Ateş sırasında bağırsak hareketleri yavaşlar. Bu nedenle hastaya fazla yemek yedirilmesi doğru değildir. Aç kalmak ya da tavuk suyu çorbası gibi bir hafif yemek uygun olur. İstirahat, yapılan tedaviye yardımcı olacaktır. Enfeksiyon sırasında iş yapmak bağışıklık sisteminin çalışmasında kullanılan enerjinin azalmasına neden olur.

Özetle söyleyecek olursak ateş hastalığın sadece bir parçasıdır ve çoğu zaman da düşman değil, dosttur. Üstelik ateşin derecesi ile hastalığın şiddeti arasında birebir bir ilişki yoktur. Örneğin ateşi çok yüksek olan bir çocuk oyun oynamaya devam ederken ateşin normal hatta düşük olduğu çocuklar çok hasta görünebilirler.

Ateş nedenleri

Ateşin birçok nedeni var. Ama çok büyük bir bölümünün nedeni enfeksiyonlar. Çocuklar hayatlarının ilk beş-altı yılında ve ilkokula başladıklarında çok sık virüs enfeksiyonlarına bağlı ateşli hastalık geçirebiliyor. Savunma sistemleri normal olduğu sürece her hafif geçirilen enfeksiyon onların bağışıklık sistemlerini daha da güçlendiriyor.

Diğer ateş nedenleri şunlardır;

• Romatizmal hastalıklar

• İlaçlar (antihistaminikler, antibiyotikler, hatta aspirin gibi ateş düşürücüler!)

• Aşılar

• Dehidratasyon

• Diş çıkartma?

• Tümörler

• Transfüzyon reaksiyonları

Ateş sırasında karbonhidrat metabolizması yavaşlar, protein ve yağ yıkımı artar. Bunun manası ateş sırasında iştahın azalmasının faydalı olduğudur. Bu nedenle anneler çocuklarını yemeye zorlamamalı. Ama su içmelerini teşvik etmelidir. Zaten iyileştikçe onların iştahı artacak, hastalık sonlanır sonlanmaz kaybettikleri kiloları alacaklardır.

Ateş zarar verir mi?

Ateş 41°C’nin üzerine çıkarsa (ki çok nadir bir durumdur) beyine zarar verebiliyor. Gerçi sağlıklı bir çocukta çok yüksek ateşin bile beyin hasarına sebep olma olasılığı çok düşük.

Ateş havale yapar mı?

Ateşli bir çocukta anne babaların en büyük korkusu çocuğun ateşe bağlı havale geçirmesidir. Ateşli havaleler ateş menenjit gibi bilinen ciddi bir enfeksiyon hastalığına bağlı değildir. Daha doğrusu genellikle ateşin bilinen bir nedeni yoktur ya da hafif bir üst solunum yolu enfeksiyonu vardır. Çocuğun zekası ve motor gelişmesi normaldir. Popülasyonun %4-5’inde görülür. Genellikle ailede aynı tarzda hastalar vardır. 6 aydan önce ve 6 yaştan sonra görülen havaleler ateşli bile olsa ateşli havale kategorisine sokulmaz.

Ateşin havalenin ortaya çıkışındaki rolü kanıtlanamamıştır. Havale çoğu zaman ateş yükselirken geçirilirken bazen de ateş düşerken geçirilir. Belki de ateşi bir neden değil, havaleye eşlik eden bir bulgu gibi kabul etmek gerekir. Bazen çocuk çok yüksek ateşte havale geçirmezken aynı çocuk hafif ateşlerde bile havale geçirebilir.

Havale geçiren çocuğun gözleri döner, yüzü morarır, ağzı köpükle dolar, kollar ve bacakları kasılır ve titrer.

Basit ateşli nöbetler 15 dakikadan fazla sürmez. Havalenin süresi genellikle 1-5 dakikadır. Nöbet sırasında solunum yolu açılır.

Nöbet sırasında fenobarbital ya da rektal diazepam kullanılabilir. Fakat hasta hekime geldiğinde nöbet çoğu kez sonlandığı için tedaviye gerek kalmaz. Bu surumda ebeveynin sakin olması ve çocuğun ağzını temizlemesi ve kustuğunu yutmaması için yan çevirmesi gerekir. Solunum yolu açık olduğu sürece tehlike yoktur. Etrafta çocuğun çarpabileceği sivri cisimler ortadan kaldırılır.

Bu arada kasılan çocuğun bağlanması son derce zararlı.

Havale geçiren çocukların üçte birinde havaleler tekrarlar. Fakat basit ateşli havaleler epilepsiye dönüşmez. Bu nedenle koruyucu tedaviye gerek yoktur. Daha önce havale geçiren çocuğa ateşlendiği zamanlarda, koruyucu olarak makattan diazepam verilmesi havaleyi önleyebilir. Havaleden sonra EEG çektirmek gereksizdir.

Kompleks ateşli havaleler: Nöbetler 15 dakikadan fazla sürer. Taraf tutan nörolojik işaretler ortaya çıkabilir. %10 oranında epilepsiye dönebilir. Bu nedenle koruyucu ilaç tedavisi gerekebilir.

Ateş sırasında çocuk nasıl giydirilmelidir?
Birçok hekime göre ateşli bir çocuk, ateşin daha fazla yükselmesine neden olabileceğinden, soyulmalı ya da çok hafif kıyafetler giydirilmelidir. Acaba bu tavır ne kadar doğrudur?

Bizce her çocuğu soymak ya da hafif giysiler giydirmek doğru değildir. Eğer çocuk soluk görünüyorsa, titriyorsa üşüyorum diyorsa vücut ateşi yükseltmek istiyor demektir. Yani termostatın eşik değerine ulaşılmamıştır. Bu durumda çocuğun üstünü açmak doğru değildir.

Eğer çocuk terliyorsa ya da sıcaktan rahatsız olduğunu söylüyorsa üstünü açın ve hafif giysiler giydirin. Büyük çocuklar ise nasıl istiyorlarsa öyle giyinebilirler.

Soğuk tatbikat

Çok sayıda hekim ve ebeveyn çocuğun ateşini düşürmek için alın, şakaklar, koltukaltı, kasıklar ve bacak arkalarına sık sık ıslak ve ılık kompres uygularlar. Nadiren bazıları soğuk su ve alkol de uygularlar.

Soğuk su ve alkol uygulamak son derece zararlıdır. Islak ve ılık kompresler ise ebeveynleri rahatlatabilir ama çocuğa faydalı olmayıp zarar da verirler. Vücut sıcaklığı soğuk tatbikat ile termostatın eşik değerinin altına düşürülürse kısa bir süre sonra titreme ile birlikte ateş tekrar yükselecektir. Çok sayıda araştırma soğuk tatbikat yaparak ateşin düşürülmesinin zararlı olduğunu göstermiştir (1-6).

Ateş düşürücüler

Peki termostatın eşik değeri ilaçlarla düşürülebilir mi? Evet ateş düşürücüler termostatın yükselmiş olan eşik değerini normale getirmeye çalışırlar.

En çok kullanılan ateş düşürücüler şunlardır;

1. Parasetamol: Ateş düşürücü ve ağrı kesicidir, iltihabı azaltan etkisi yoktur. En çok kullanılan ateş düşürücüdür. Eğer parasetamol kullanılacaksa 4 saatten daha kısa aralıkla vermek doğru değildir. Çünkü karaciğere hasar verebilirler. Mesela parasetamol glutatyon sentezini azaltır (Glutatyon vücudun en önemli antioksidanıdır) ve hastalığın uzamasına neden olur. Çocuk uyuyorsa ateş düşürücü saati geldi diye uyandırılmamalıdır.

2. Ibuprofen: Bu ilacın ateş düşürücü ve ağrı kesici etkisi olduğu gibi iltihabı azaltan etkisi vardır. Mide şikayetlerine neden olur.

3. Aspirin: Bu ilacın ateş düşürücü, ağrı kesici ve iltihabı azaltan etkisi vardır. Aspirinin çok nadir de olsa koma ve ölüme neden olabilen Reye sendromu yapma olasılığı vardır. Bu nedenle çocukluk çağında ateş düşürücü olarak kullanılmaz.

Ateş düşürücü kullanmak doğru mudur?

Ateş enfeksiyonların düzelmesine yardımcı olduğuna göre ateş düşürücü vermek prensip olarak yanlıştır. Üstelik ateş düşürücülerin çok sayıda yan etkisi de vardır. Ama ciddi bir ağrı ateşe eşlik ediyorsa ateş düşürücü kullanılabilir (ateş düşürücüler aynı zamanda ağrı kesicidir).

Ateş düşürücüler hastalık süresini kısaltır mı?

Tam tersine ateş düşürücüler hastalık süresini uzatabilir. Mesela bir araştırmada ateş düşürücü alan gripli hastalarda hastalık 8.8 gün sürerken, ateş düşürücü almayanlarda bu süre 5.3 gün olarak bulunmuş (7).

Başka bir araştırmada Ateş düşürücülerin suçiçeğinin süresini artırdığı görülmüştür (8).

Hekim, hemşire ve ebeveynlerin ateş hakkındaki görüşleri nelerdir?

İsrailli bir grup araştırıcı 2000’in üzerindeki hekim, hemşire ve ebeveyn üzerinde bir anket yaparak şu sonuçlara ulaşmışlar (9).

Ebeveynlerin ancak %43’ü 37-38^oC arasındaki ateşin faydalı olduğunu söylemiş. Bu oran hekimlerde %86 ve hemşirelerde%64 imiş.

Ebeveynlerin çoğu başka bir belirti olmasa bile 37-38C arasındaki ateşi düşürdüklerini söylemişler. Hekimlerde bu oran %11 imiş.

Türkiye’de 238 ateşli hastanın ebeveynleri ile yapılan bir araştırmada çocukların %86.1’ine hastaneye gelmeden önce ateş düşürücü bir işlem uygulandığı belirlenmiş (10). Ailelerin %44.5’i ateşi düşürmenin doğrudan hastalığı da iyileştirmek demek olduğunu, sadece ateşi düşüremediği için hastaneye geldiği, hatta düşürmek için kolonya, alkol ve sirkeli su gibi yöntemleri sıklıkla uyguladıklarını belirtmişlerdir. Ebeveynlerin ateşe ait bilgi düzeyi değerlendirildiğinde anne mesleği, eğitim düzeyi ve yaşı arasında ilişki gözlenmemiş.

Ne zaman doktoru aramalı?

1. Yenidoğan bebekler: hasta görünsünler görünmesinler eğer ateşleri >38.5C ise. (Doktora götürene kadar emzirmeye devam edilmesi gerekiyor).

2. 1-3 ay arasındaki çocuklar: >38.5^oC ise ve hasta görünüyorsa.

3. 3 ay-3yaş: 1-3 ay arasındaki çocuklar: >39^oC ise ve hasta görünüyorsa.

4. >40^oC’üzerinde ise her yaş ve her durumda.

Hasta yukarıdaki dört kategoriye de girmiyorlarsa sadece sıvı alımı artırılır ve çocuk istirahat ettirilir. Zaten çocuk da oynamak istemez.

• Ateşle beraber çocuğunuzda susturulamayan sürekli ağlama, sürekli uyuklama hali, bilinç bulanıklığı ve sayıklama, ateşle beraber vücutta kızarıklık bulguları varsa,

• Ateş 3 günden daha uzun sürmüşse,

• Ateşle beraber nefes darlığı, kulak ağrısı, boğaz ağrısı, ense sertliği, sık idrara çıkma, idrar renginde değişiklik, karın ağrısı, kusma, ishal, eklemlerde kızarıklık, ağrı ve şişme mevcut ise, çocuğunuzu mutlaka doktora götürmelisiniz.

Ateş Nasıl Ölçülür? (http://pediatrist.blogcu.com/ates-nasil-olculur/6147158)

Vücut sıcaklığı termometre ile ölçülür. Elle ateşi tahmin etmek güvenilir bir yöntem değildir. Günlük hayatta ateş ölçümü amacıyla klasik cam termometreler, elektronik termometreler, tek kullanımlık kristal termometreler, kulak termometreleri ve kağıt termometreler kullanılmaktadır. Çocuklarda cam termometrelerin vücut ısısı ölçümü amacı ile kullanılması artık önerilmemektedir. AAP (Amerikan Pediatri Akademisi) bebek ce çocuklarda cam termometre kullanımını kesinlikle tavsiye etmemekte olup, ABD ve gelişmiş bazı ülkelerde cam termometre kullanımı yasaklanmıştır.

Vücut sıcaklığı ağızdan, koltuk altından, makattan, kulaktan ve ciltten ölçülebilir.

Makattan (Rektal) Ölçüm

Vücut sıcaklığının ölçülmesinde altın standart olarak kabul edilen vücut bölgesidir. Makattan ölçüm için dijital termometreler kullanılabilir. Termometrenin temiz olduğundan emin olunmalıdır. Alkol ile temizlenmelidir. Çocuğun kalçası yukarıda tutularak kucağa yatırılır ve hareket etmemesi sağlayacak şekilde tutulur. Dijital termometre ucu vazelin veya jel ile yağlanır ve çocuğun makadının içine 1.5-2 cm kadar nazik bir şekilde ilerletilir. En az 3 dk süre ile makat içinde kalması sağlanır. Dijital termometre ötene kadar tutulur. Normal rektal vücut sıcaklığı 36.6-38^oC arasında değişir. Rektal bölge kas dokusu ile çevrili olduğundan, vücut iç sıcaklığındaki artış veya azalmanın bu bölgeye yansıması zaman alır. Makatta dışkının bulunması rektal ölçümü etkileyebilir. Ölçüm sırasında bebeğin kalçası iyi sabitlenmez ise zedelenmelere yol açabilmektedir. Son zamanlarda rektal ölçüm çocuklarda da özel durumlar dışında önerilmemeye başlandı.

Koltuk Altı ölçüm (Aksiller)

Dijital termometre alkol veya temiz su ile temizlendikten sonra ucu koltuk altına gelecek şekilde yerleştirilir. Burada en az 3 dakika kalmalıdır. Koltuk altı ölçümde normal değerler 34.7-37.3 ^oC arasında değişmektedir. Koltuk altı ölçümün herhangi bir sakıncası yoktur. Yenidoğan dönemi de dahil olmak üzere tüm yaş gruplarında önerilir.

Ağızdan Ölçüm

Termometrenin ağız içinde tutulması gerektiğinden 5 yaşından küçüklerde bu ölçüm tekniği genellikle başarısız olmaktadır. Ağızdan ölçüm için dijital termometreler kullanılır. Termometre dilin altına yerleştirilir ve burada 3 dakika tutulur. Eğer çocuk sıcak veya soğuk bir şey yemiş ise ateş ölçümü 10 dakika bekledikten sonra yapılmalıdır. Ağızdan ölçümde normal vücut sıcaklığı 35.5^oC ile 37.5^oC arasındadır. Ağızdan ölçüm küçük çocuklarda tercih edilmez. Çünkü termometrenin dilaltında bekletilmesi zordur.

Kulaktan (Timpanik) Ölçümü

Timpanik infrared termometreler kulak zarından salınan termal radyasyonu tespit etme ilkesi ile çalışır. Bu yöntem vücut kor sıcaklığını yansıtmada duyarlı bir yöntemdir. Hızlı bir ölçüm sağlamakla birlikte kulak termometreleri diğer termometrelerden daha pahalıdır. 6 yaşın altında güvenilirliği sınırlıdır. Küçük çocuklarda dış kulak yolu S şeklinde ve kavisli olduğundan termometre ucu kulak zarını göremez ise hatalı ölçüm yapar. Bu nedenle 2 yaş altındaki çocuklarda kulaktan ölçüm önerilmez. Ayrıca diş kulak yolu salgıları (buşon) nedeni ile tıkanmalarda zarı göremez ve okuyamaz. Kulaktan ölçümde normal vücut sıcaklığı 35.8-38^o C arasında değişir.

KAYNAKLAR

1. Purssell E.Physical treatment of fever.Arch Dis Child.2000;82(3):238-9.

2. Newman J. Evaluation of sponging to reduce body temperature in febrile children. Can Med Assoc J. 1985 Mar 15;132(6):641–642.

3. Sharber J. The efficacy of tepid sponge bathing to reduce fever in young children. Am J Emerg Med. 1997 Mar;15(2):188–192.

4. Kinmonth AL, Fulton Y, Campbell MJ. Management of feverish children at home. BMJ. 1992 Nov 7;305(6862):1134–1136.

5. Mahar AF, Allen SJ, Milligan P, Suthumnirund S, Chotpitayasunondh T, Sabchareon A, Coulter JB. Tepid sponging to reduce temperature in febrile children in a tropical climate. Clin Pediatr (Phila) 1994 Apr;33(4):227–231

6. Agbolosu NB, Cuevas LE, Milligan P, Broadhead RL, Brewster D, Graham SM. Efficacy of tepid sponging versus paracetamol in reducing temperature in febrile children. Ann Trop Paediatr. 1997 Sep;17(3):283–288.

7. Plaisance KI, Kudaravalli S, Wasserman SS, Levine MM, Mackowiak PA. Effect of antipyretic therapy on the duration of illness in experimental influenza A, Shigella sonnei, and Rickettsia rickettsii infections.Pharmacotherapy. 2000 Dec;20(12):1417-22.

8. Sarrell M, Cohen HA, Kahan E. Physicians’, nurses’, and parents’ attitudes to and knowledge about fever in early childhood. Patient Educ Couns. 2002;46(1):61-5.

9. Eliaçık K, Kanık A, Oyman G, Rastgel H, Güngör S, Anıl M, Helvacı M, Bakiler AR. Ebeveynlerin Ateş Hakkındaki Bilgi, İnanış ve Yanlış Uygulamaları. Adnan Menderes Tıp fakültesi Dergisi. 2012: 13 ( 1): 5-7

10. White LB, SMavor S. http://www.whale.to/vaccine/white.html

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Bizi görsel ve yazılı medya aracılığı ile korkutup ‘Hapı yutmazsanız hapı yutarsınız…’ diyorlar.. Öyle bir bilgi bombardımanına tutuluyoruz ki ne kadar aldırmazlık edersek edelim bir süre sonra ‘Acaba yanılıyor muyum? Bu vitamin sahiden işe yarıyor da ben mi almıyorum?’ diye şüpheye düşüyoruz.

2 Haziran 2005 tarihinde Akşam Gazetesi’nde yayınlanan ve acı gerçekleri mizahi bir dille anlatan bu yazı Dr. Murat Kınıkoğlu( muratkinikoglu@yahoo.com ) tarafından kaleme alınmış.

Önümüzdeki yüz yılda dünyayı büyük firmalar özellikle de ilaç firmaları yönetecek. Yoksa yönetiyor mu demeliydim?…

İnsanlık ilaç tüketimi açısından tek yönlü muazzam bir propagandanın etkisi altında. Bizi görsel ve yazılı medya aracılığı ile korkutup ‘Hapı yutmazsanız hapı yutarsınız…’ diyorlar.. Öyle bir bilgi bombardımanına tutuluyoruz ki ne kadar aldırmazlık edersek edelim bir süre sonra ‘Acaba yanılıyor muyum? Bu vitamin sahiden işe yarıyor da ben mi almıyorum?’ diye şüpheye düşüyor, yanımızda avuç avuç ilaç yutan, muhtemelen Amerika’dan yeni dönmüş mesai arkadaşımızı gördükçe ‘Yoksa bu kendini beğenmiş benden uzun mu yaşacak?’ diye geriliyoruz. Bir gün, iki gün dayanıp sonunda ‘Parasıyla değil mi?’ deyip en yakın eczanenin yolunu tutuyoruz… Yalan mı?

Dünyadaki yeni ilaçlarla ilgili tüm bilimsel çalışmaları ve araştırmaları ilaç firmaları yaptırıyor. Esasında üniversiteler ve bağımsız araştırma kuruluşları yapıyor görülüyor ama arkada parayı bastıran ilaç firmaları. Size araştırmayı yaptırırken de baştan bir mukavele imzalatıyorlar; sonuçlar ancak onlar isterse yayınlanabiliyor. Haberleri olmadan araştırma sonuçları hakkında konuştunuz mu yandınız, bir anda kendinizi mahkeme kapılarında bulabilirsiniz. Her şey denetim altında olduğundan bir ilacın yan tesirleri ile ilgili bir araştırma yapmak isterseniz ulaşacağınız bilgiler de sınırlı oluyor.

İnanmazsanız her hangi bir ilaç için İnternet’te araştırma yapmaya kalkın. Yararları ile ilgili binlerce yazı bulabilirsiniz; örneğin, siz o ilacı kan sulandırmak için aldığınızı zannederken bir bakarsınız ki meğer o ilaç kansere, kalbe, bağırsaklara, gaza, hatta mayasıla bile iyi geliyormuş da haberiniz yok!… Nereden alabileceğiniz, kaça alacağınız, nasıl ısmarlayacağınız hepsi İnternet’te yazılı… Yan tesirlerini bulabilmek içinse elinizde büyüteç Sherlock Holmes gibi sıkı bir araştırmacı olmanız lazım. Bulabileceklerinizin, ancak firmanın sizin ‘bulmanıza izin verdikleri’ olduğunu da bilin..

Sizlere yapılan propagandadan biz doktorlar da etkileniyoruz. Doğrusu biraz işimize de geliyor. Muayene ücretini verip karşılığında, daha sağlıklı olmak için bizden ‘yutacak bir şeyler’ bekleyen hastanın sırtını sıvazlayıp ‘Aslanım benim, koç gibisin hadi güle güle…’ derseniz büyük ihtimalle bir daha size gelmez. Talebelik ve asistanlık zamanımızdan biliyoruz muayenehanesinin kapısında sıra olan hocalarımız her zaman ‘dolu reçete’yi tercih ederlerdi. Şimdi uluslararası vitamin firmalarının ülkemizi işgali ile işimiz daha da kolaylaştı; karaciğer için enginar hapı, biraz kan sulandırıcı, üzüm çekirdeği çok faydalı mutlaka alın, bir tane de beyine iyi geleninden, hazır yazmışken bir tane de damar açıcı olsun… Ooooh suyundan da koy…

Sakın gülmeyin, bizi bu hale sizler getirdiniz… ‘Doktor bey bizim komşuya doktoru bir ilaç vermiş damarları temizliyormuş…’ diyenler mi ararsınız, ‘Doktor bey dedem bu haptan yuttuğundan beri babaannem eve giremiyor… Aha kutusu, bana da yazar mısın?…’ diye ısmarlama ilaç isteyenler mi.. Olacağı buydu, artık normal boy reçeteler bizi kesmiyor, ben de hastalarımın ilaçlarını dört ortalı çizgisiz deftere yazmaya başladım, her organa ayrı bir safa…

Başta Kanada ve Amerika olmak üzere, ilaçların yan tesirleri yüzünden her yıl binlerce kişinin öldüğü veya hastanelik olduğu ülkelerde devlet, halkı bu konuda aydınlatan özel birimler ve İnternet siteleri kurmaya başladı. Darısı bizim Sağlık Bakanlığı’nın başına diyeceğim ama becermeye çalışıp beceremedikleri o kadar iş var ki bu işe ne zaman sıra gelir bilmem… Benden size tavsiye eğer sağlıklı olmak istiyorsanız ilaç firmalarının ‘Hapı yutmazsanız, hapı yutarsınız’ sözlerine kulaklarınızı tıkayın, mutlaka gerekmedikçe ilaç almayın, unutmayın ‘Hapı yutarsanız, hapı yutarsınız’…

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Doktorlar en pahalı ilacı yazdı, Pariet adlı ilaç bir yılda 207 kat fazla sattı.

Hükümetin en önemli icraatlarından biri olan ‘üç sosyal güvenlik kuruluşunun tek sistemden sağlık hizmeti alması’ ve ‘SSK’lıların serbest eczanelerden ilaç alması’na ilişkin düzenlemenin faturasının ağır olduğu ortaya çıktı. Sadece Pariet® adlı mide ilacının satışı 2005 yılında 2004’e göre 207 kat artarken, SSK’nın altı ilaç için ödediği fatura da aynı yıl 13 kat artarak 8 milyon’dan 100 milyon YTL’ye çıktı. Eczacılar, ilaç ithalatçılarıyla üreticilerinin, ilaç satışlarını artırmak için prosedür boşluklarını iyi değerlendirdiklerine ve özel pazarlama taktikleriyle büyük kârlar elde ettiğine dikkat çekiyor.

30 Mayıs 2006 tarihinde Radikal’de yayınlanan bu anonim yazı sağlık sektöründeki soygunun yeni sisteme geçilmesi ile nasıl da katlandığını açıkça gösteriyor. Yazının sonunda editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın’ın mide şikayetlerinizi büyük ölçüde düzeltecek beslenme tavsiyelerini okumayı da ihmal etmeyin.

Hükümetin en önemli icraatlarından biri olan ‘üç sosyal güvenlik kuruluşunun tek sistemden sağlık hizmeti alması’ ve ‘SSK’lıların serbest eczanelerden ilaç alması’na ilişkin düzenlemenin faturasının ağır olduğu ortaya çıktı. Sadece Pariet ® adlı mide ilacının satışı 2005 yılında 2004’e göre 207 kat artarken, SSK’nın altı ilaç için ödediği fatura da aynı yıl 13 kat artarak 8 milyon’dan 100 milyon YTL’ye çıktı. Eczacılar, ilaç ithalatçılarıyla üreticilerinin, ilaç satışlarını artırmak için prosedür boşluklarını iyi değerlendirdiklerine ve özel pazarlama taktikleriyle büyük kârlar elde ettiğine dikkat çekiyor.

11 Nisan’a dikkat

SSK Başkanlığı’nın 11 Nisan 2005’te yürürlüğe giren ‘İlaç Listesi ve Uygulama Talimatı’yla Nexium® ve Pariet® gibi ilaçlar üzerindeki ‘ilgili uzman doktorun reçete yazması’ kısıtlaması kalktı. Bazı vitaminler, mineraller ve oligo elementleriyle MR Kontrast maddelerle bazı ilaçlar ‘endikasyon eşdeğerleri’ listesinden çıkarıldı. 2004 SSK listesinde yer alan Nexium ve Pariet adlı ilaçlar için ‘ilgili uzman doktor reçetesi’ zorunluluğu 2005 listesinde yer almadı.

Böylece, onikiparmak ülseri tedavisinde kullanılan ve eşdeğerlerine göre pahalı olan iki ilacın da bütün uzman hekimlerce yazılabilmesinin önü açıldı. Nexium’un yerli eşdeğeri 6.9 YTL’ye alınabilirken hastalar Nexium®’u 56 YTL’ye alıp SSK’ya fatura etti.

Tüketim de fiyat da uçtu

SSK, kısıtlamaların kaldırılmasına uzman hekim yetersizliği ve tedavideki aksamaları gerekçe gösterse de 2004 yılı ile 2005’teki ilaç tüketiminde büyük patlama meydana geldi. Sadece çok kullanılan altı ilacın 2004’teki tüketimi 349 bin 738 kutuyken bu sayı 2005’te 4 milyon kutuya çıktı. SSK söz konusu altı ilaca 2004 yılında 7 milyon 850 bin YTL öderken bu rakam 2005’te 99 milyon 131 bin YTL oldu.

İlaç fiyatlarında da gözle görülür artış oldu. SSK’nın 2004’teki alım fiyatlarıyla SSK’lının serbest eczaneden alınan ilaçların fiyatları karşılaştırıldığında en düşük fark yüzde 104 oldu. Normopres®’in fiyatı yüzde 1415, Flubest® adlı ilacın fiyatı yüzde 1137 arttı.

‘İşin sırrı pazarlamada’

İstanbul Eczacı Odası tarafından çıkarılan Havan Dergisi’nin yazı kurulu üyesi Eczacı Ferda Göçener’e göre, Pariet® ve benzeri ilaçlardaki atlamanın sırrı, özel pazarlama yöntemlerinde saklı.

Pariet’nin Johnson&Johnson Sıhhi Malzeme Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. tarafından ithal edildiğini belirten Göçener, “Bu ilacın 2004 yılında eczanemde ciddi bir satışı olmadığını anımsıyorum. Ama 2005’te SSK reçetelerinin serbest eczanelere çıkmasıyla bu ilaç başta bazı ithal ilaçların satışında önemli artışlar yaşandı” dedi. Pariet’nin çok pahalı olduğunu vurgulayan Göçener şöyle konuştu:

“Herhangi bir uzman hekim tarafından reçetelendirilebilir hale gelen bu pahalı ilaç için ithalatçıları çok iyi bir çalışma yürütmüş olmalılar ki, ağrı kesicilerin mide üzerindeki olumsuz etkilerini gidermek için bile bu ilaç verilmeye başlandı. Oysa bu tür basit rahatsızlıkları gidermek için son derece etkili, ucuz ilaçlar vardı. Pariet’nin satış grafiği, 20 Aralık 2005’e dek artarak yükseldi. Bu tarihte verilen talimatla Pariet, ‘sadece ilgili uzman hekim’ tarafından yazılabilir ilaç listesine dahil edilince satışları da düştü. 15 Mayıs 2006’da bir başka talimat ise bu ilacın satışlarını neredeyse imkansızlaştırmış durumda.”
Göçener, “Bir ilacın kısa süre içinde bu kadar yüksek satış rakamlarına ulaşmasının sırrının, pazarlama teknikleriyle bağlantısı son derece açıktır” dedi.

Asıl yara şimdi açıldı

CHP Ordu Milletvekili Sami Tandoğdu, hükümetin ilaç kuyruklarını ortadan kaldırmak için yaptığı düzenlemenin IMF’nin önlem istediği sağlık harcamalarındaki artışa katkıda bulunduğuna dikkat çekti. Parlamentoda basın toplantısı düzenleyen Tandoğdu “Bir yıl önce dile getirdiğimiz sakıncalar, tahminimin de üzerinde gerçekleşti” dedi. IMF’nin hükümeti sıkıştırmasında temel etken olan sağlık harcamalarındaki artışın kökeninin SKK’nın avantajlı ilaç alım modelinin tasfiyesine dayandığını ileri süren Tandoğdu şöyle konuştu:

“2005 yılında yürürlüğe giren Kamu İlaç Alımı Protokolu ile 2004’te 6 katrilyon lira (6 milyar YTL) olan eczane pazarı, imalatçı-ithalatçı fiyatı üzerinden 2005’te 9 katrilyon liraya (9 milyar YTL) çıkmıştır. Sağlık Bakanımız da, ‘Hastanelerdeki ilaç kuyruklarını kaldırdık’ diye sevinmiştir. Ancak, şimdi görüyoruz ki bunun faturası Türkiye’ye çok ağır olmuştur.”

Prof. Dr. Ahmet Aydın’ın yorumu

Bir yılı aşkın zamandır sitemizde sık sık sağlık sektöründeki sağlıksız yapıyı eleştiren yazılar yayınladık. Yine müzmin (kronik) birçok hastalığın sağlıklı bir beslenme ile önlenebileceğini var olanların da tamamen düzeltebileceğini ya da büyük ölçüde hafiflettiğine birçok yazımızda ifade ettik.

2005 yılında yürürlüğe giren Kamu İlaç Alımı Protokolu’nün ilaç masraflarını arttıracağı gün gibi açıktı. Fakat Bakanlık eleştirileri gözardı etti. Sonuç ise ortada. 2004 yılında 6 katrilyon lira (6 milyar YTL) olan eczane pazarı, imalatçı-ithalatçı fiyatı üzerinden 2005’te 9 katrilyon liraya (9 milyar YTL) çıktı. Şimdi de bakanlık masrafları kesmek için vitamin ya da benzeri ilaçların parasını ödemeyeceğini söyledi. Zaten balık yağı, koenzim Q gibi birçok hastalık için faydalı olan takviyeleri zaten ödemiyordu.

Ama burada sadece bakanlık yetkililerini ve ilaç firmalarını suçlamak doğru değil. O reçeteleri yazan doktorlara ne demeli. Nasıl olsa hasta ödemiyor, yaz gitsin! Peki israrla ilaç yazdıran hastalar suçsuz mu? Aslında kabahat hepimizde. Devlet malı deniz, yemeyen domuz!

Son yıllarda ülkemizdeki tıbbi kongre bolluğu dikkatinizi çekmiştir. İlaç firmalarının finanse ettiği bu kongrelerin büyük bir bölümü maalesef bilimsel değil, turistik amaçlı. Al gülüm, ver gülüm!

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Şişmanlık önü alınamayan bir salgın gibi. Sivil ve resmi kuruluşlar birçok hastalığın nedeni olan şişmanlığı azaltmaya çalışıyorlar. Ama bu kuruluşların çoğu şişmanlığın çaresinin alınan kaloriyi azaltmak ve egzersiz yapmak olduğunu söylüyorlar. Bu çok mantıklı görünen öneriler acaba ne kadar doğru? Şişman kişiler fazla früktoz tükettiklerinden yağ depolama durumuna geçiyorlar. Aynı sebepten dolayı yağ yakan enzimleri tembelleşiyor. Enerjileri azaldığı için kendilerini yorgun hissediyorlar ve bu nedenle de sık acıkıyorlar. Yani şişmanlığın temel nedeni yaygın inanışın aksine fazla kalori almak ve az egzersiz yapmak değil. Bunlar sebep değil sonuç. Şişmanlar şekerden fakir beslendiklerinde de birkaç hafta içinde yağ yakma moduna geçiyorlar. Aldıkları kalori aynı kalsa bile zayıflıyorlar ve egzersiz kapasiteleri artıyor. Bültenimizin bu sayısında editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın ile yaptığımız söyleşide mısır şurubu ve çay şekeri içinde bulunan früktozun aşırı alınmasının nasıl şişmanlığa yol açtığı irdeleniyor.

Hocam son yıllarda erişkinlerde olduğu gibi çocuklarda da bir şişmanlık patlaması var. Bu durumun şekerli gıdaların aşırı yenmesi ile ilişkili olduğu söyleniyor. Bir çocuk hekimi olarak sizin bu konudaki fikriniz nedir?

Gıda sanayi son yıllarda çok karlı bir alanı keşfetti. Çocuklar…. Gofreti, kolası, gazozu, boyalı meyve suları, meyveli yoğurtları ve çeşitli tatlıları ile bütün çocuklarımız şeker bağımlısı yaptılar. Televizyonlarda 3-4 reklamdan biri çocuklara yönelik. Şekerli gıdalar ile sürekli insanları beyinlerini yıkıyorlar. Bu nedenle çocukların nerdeyse hiç biri doğru dürüst taze sebze ve meyve yemiyorlar. Bu yüzden vitamin ve mineral yetersizlikleri çok yaygın. Şeker öyle bir zehir ki her markette, bakkalda rahatlıkla çocuklara satılıyor. Şekerler bütün diğer uyuşturucular gibi bağımlılık yapıyor ve haz duygusuyla birlikte vücuda zarar veriyor.

Bu yetmiyormuş gibi gıda sanayicileri son yıllarda en ucuz şekerin peşine düştüler. Artık çay şekeri (sükroz) yerine ondan çok daha ucuz olan mısır şurubunu kullanıyorlar. Mısırdan da şeker yapılır mıymış demeyin. Belki farkında değilsiniz ama mısır şurubu çok uzun zamandır midemizde. Ketçap, toz kahve kreması, bisküvi, kola, gazoz, şekerleme, meyve suyu, hazır çorba, çikolata, gofret, puding, hazır kek üretiminde, şekerden daha ucuz olduğu için mısır şurubu kullanılıyor.

Hocam nedir bu mısır şurubu?

Öncelikle şekerleri bir tanıyalım. Diyetimizle aldığımız başlıca şekerler nişasta ve çift şekerlerdir (disakkaritler). Bu şekerler früktoz, glükoz ve galaktoz denilen tek şekerlerden( monosakkaritler) oluşmuştur.

Başlıca disakkaritler sükroz= çay şekeri (glükoz+früktoz), laktoz = süt şekeri (glükoz + galaktoz) ve mannozdur (glükoz+glükoz). Nişasta ise çok sayıda glükoz molekülünden oluşmuştur (glükoz + glükoz + glükoz +……..+glükoz). Nişasta unlu gıdalardan elde edilir ve şeker tadı olmayan bir şekerdir.

Şimdi şu mısır şurubu meselesine gelelim. Mısırdan ‘yüksek früktoz içerikli mısır şurubu’ yapımı 1970’lerde başlamış. 1980’lerde yılda 3 milyon ton olan üretim, 1995 yılında 8 milyon tona yaklaşmış. Günümüzde bu rakamın kat be kat üstünde.

Nişasta glükoz moleküllerinden oluşan birleşik bir şeker. Mısır şurubu, mısır nişastasının glükoz elde etmek üzere işlemden geçirilmesiyle elde ediliyor. Mısır şurubu, mısır nişastasının işlemden geçirilmesiyle elde ediliyor. Nişasta parçalanarak glikoza, ardından glikoz früktoza dönüştürülüyor. Bazı ürün paketlerinde mısır şurubuna “nişasta bazlı sıvı şeker” adı veriliyor; kısaca “NBSŞ” dendiği de oluyor.

Aslında süreç epey karmaşık (1). Mısır nişastasını parçalamak için üç enzim kullanılıyor. Mısır nişastasının polisakarit adı verilen daha kısa şeker zincirlerine dönüştürülmesi için alfa amilaz devreye giriyor. Alfa amilaz, endüstriyel olarak Bacillus familyasına mensup bir bakteriden üretiliyor. Bir sonraki işlem, şeker zincirinin glikoamilaz adlı enzimle parçalanması. Glikoamilaz ise Aspergillus adlı mantardan üretiliyor. Üçüncü enzim, glükozizomerazın görevi ise glükozu früktoza glükoza çevirmek.

Mısır şurubu elde etmek için iki aşama daha var. Karışımı yüzde 90 früktoza çeviren sıvı kromatografi işleminden sonra, sıvı yaklaşık yüzde 55 früktoz yoğunluğuna gelene kadar ilk elde edilen maddeyle karıştırılıyor. İşte gıda endüstrisinde kullanılan yüksek früktoz içerikli tatlandırıcı bu.

Peki, gıda sanayicileri niye bildiğimiz çay şekeri yerine mısır şurubunu tercih ediyorlar?

Mısır şurubu, şeker pancarından elde edilen şekerden daha tatlı, üstelik daha ucuz ve taşınması daha kolay. Bu da gıda üreticileri için daha düşük maliyet ve daha yüksek kâr anlamına geliyor.

Mısırdan yüksek früktoz içerikli mısır şurubu yapımına 1970’lerde başladı. 1980’lerde yılda 3 milyon ton olan üretim, günümüzde 50 milyon tonun üzerine çıktı (2).

Ülkemizde de son yıllarda mısır şurubu üreten fabrikalar kurulmaya başlandı. 2001 yılında çıkartılan Şeker Yasası ile mısır şurubu üretim kotası yüzde 10 olarak belirlendi, fakat daha sonra Bakanlar Kurulu kararıyla yüzde 15’e yükseltildi. Bu arada hatırlatalım; kota ABD’de yüzde 2, Almanya’da binde 8.9, Fransa da ise binde 4.9! (3).

Peki hem tatlı, hem daha ucuz; mısır şurubu sizi niye bu kadar rahatsız ediyor?

Çay şekeri olan sakaroz (sükroz) bir molekül glükoz ve bir molekül früktozdan oluşuyor, yani glükoz/früktoz oranı %50/%50. Mısır şurubunda ise bu oran %45/%55 ile früktoz lehine.

Sorun früktozda mı?

Evet, büyük ölçüde früktozda. Glükoz ve früktoz, her ikisi de basit şekerler, fakat farklı özelliklere sahipler ve metabolizmaları farklılıklar gösteriyor.

Früktoz, glükoza göre daha tatlı bir şeker, daha fazla bağımlılık yaratıyor. Früktoz iştahı daha çok artırıyor. Bir arştırmada 9 normal kilolu sağlıklı erişkin hastaya farlı zamanlarda glükoz, früktoz ve şeker içermeyen fizyolojik serum verilmiş ve fonksiyonel manyetik rezonans ile beyinde iştah merkezinin bulunduğu hipotalamus incelenmiş (4). Glükoz 20 dakika içinde ilgili alandaki sinirsel aktiviteyi artırmış. Früktoz ise tam tersine aynı süre içinde sinirsel aktiviteyi azaltmış. Kontrol olarak kullanılan şeker içermeyen serum fizyolojik ise hiçbir etki yapmamış. Glükoz açlık hormonu olan gherlini bastırıyor, buna karşılık tokluğu sağlayan hormon olan leptini uyarıyor. Halbuki früktoz gherline etki etmiyor ama leptini bastırarak aşırı yemenize neden oluyor.

Diyetle aldığımız früktoz ince bağırsaktan emilerek kana geçiyor. Mısır şurubunda glükoz ve früktoz serbest olduğu için emilim sükrozdan daha hızlı oluyor. Doğrudan karaciğere giden früktoz metabolize edilmek için insüline gerek duymuyor. Yani glükoz gibi insülin salgısını artırmıyorlar. Bu sanki diyabetik hastalar için bir avantajmış gibi görünüyor. Hatta früktoz bir dönem uzmanlar tarafından diyabet ve şişmanlık tedavisinde diyet şekeri olarak çokça kullanıldı. Birazdan okuduklarınızda göreceksiniz ki, bu ateşi söndürmek için üzerine benzin dökmeye benziyor.

Früktoz yendikten sonra bunun %100’ü karaciğere gidiyor. Halbuki, glükozun karaciğer üzerine oluşturduğu yük sadece %20.

Vücudunuzdaki her hücre glükozu kullanıyor. Bu nedenle glükozun büyük bir bölümü yendikten sonra metabolize oluyor, yani yakılıyor. Halbuki früktozun çok azı değişik metabolik süreçler için kullanılabiliyor. Früktozun büyükçe bir bölümü aktif gliserol-3-fosfata dönüşüyor. Gliserol-3-fosfat serbest yağ asitleri ile birleşerek depo yağı olan triaçilgliserole yani trigliseritlere dönüşüyor.

Şekerler içinde en fazla yağa dönüşeni früktoz. Örneğin 120 kalorilik früktoz tüketirseniz bunun 40 kalorisi yağ olarak depolanıyor. Halbuki 120 kalorilik glükoz tüketirseniz bunun sadece 1 kalorisi yağa dönüşüyor. Früktoz metabolizması sırasında oluşan yağ asitleri karaciğerinizde ve kaslarınızda yağ damlacıkları şeklinde birikiyor. Oluşan ürik asit insülin reseptörlerini bozarak insülin direncine yol açıyor. Sonuçta metabolik sendrom, obezite ve karaciğer yağlanması oluyor (5). Metabolik sendrom zamanla Tip II diyabete dönüşüyor.

Früktoz glükozdan 7 kat daha çabuk esmerleşiyor (Maillard reaksiyonu). Maillard reaksiyonu vücut proteinlerinin yapısını bozarak yaşlanmaya, kansere ve diyabet komplikasyonlarına neden oluyor.

Früktozla beslenen kişiler, glükozla beslenen kişilere oranla daha fazla demir, magnezyum, bakır, kalsiyum ve çinko kaybına maruz kalıyorlar.

Şişmanlığın temel nedeni aşırı früktoz kullanımı olduğunu söylediniz. Halk sağlığı açısından çok önemli olan bu konuyu biraz daha açar mısınız?

Tabii. Bildiğiniz gibi kış uykusuna yatan hayvanlar sonbahara kadar vücut yağlarını ikiye katlarlar ve daha sonra kış uykusuna yatarlar. Bu hayvanlarda bizde olduğu gibi metabolik sendrom olup bu şekilde şişmanlamaktadırlar ve iç organlar yağlanmaktadır. Bütün bir kış boyunca ise bu yağlar tüketilmektedir. Yani insülin direnci ya da metabolik sendrom, kışa girerken gelişen fizyolojik bir olay (6). Aslında metabolik sendromun oluşturduğu yağ birikimi kışın gıda kıtlığında canlıları açlıktan ölmekten koruyor.

Fazladan yağ depolamak her zaman kötü değil. Hayvanlar ve insanlar kıtlık döneminde kullanılmak üzere değişik yağ depolama yöntemleri geliştirmişler. Zaten yağ depolamayı bilmeyen canlıların nesillerini sürdürebilmeleri mümkün değildir. Vahşi hayatta en şişman olan hayatta kalır. Taş devrinde yaşayan atalarımız kıtlık zamanında bebeklerin ölmemesi, beslenebilmesi için kadınların fazla yemek yiyerek yağ depolarını artırmalarını teşvik ederlermiş.

Günümüzde yaşayan insanlar ise yaz-kış marketlere gidip yiyecek ihtiyaçlarını fazlası ile gidermektedirler. Bu nedenle yağ depolama eğiliminin yüksek olması geçmişte yaşamı sürdürmenin en önemli unsurlarından biri iken günümüzde bu üstünlük zarar vermeye başlamıştır. Çünkü genlerimiz hala on bin yıl önceki gibi. İlerisini düşünerek yağ depolamaya çalışıyorlar. Yaz-kış yiyeceklere ulaşmak kolay olduğundan depoladıkları yağı kullanamıyorlar.

Şişman kişiler fazla früktoz tükettiklerinden yağ depolama durumuna geçiyorlar. Aynı sebepten dolayı yağ yakan enzimleri tembelleşiyor. Enerjileri azaldığı için kendilerini yorgun hissediyorlar ve bu nedenle de sık acıkıyorlar. Yani şişmanlığın temel nedeni yaygın inanışın aksine fazla kalori almak ve az egzersiz yapmak değil. Bunlar sebep değil sonuç. Şişmanlar şekerden fakir beslendiklerinde de birkaç hafta içinde yağ yakma moduna geçiyorlar. Aldıkları kalori aynı kalsa bile zayıflıyorlar ve egzersiz kapasiteleri artıyor.

Şişman kişilerde var olan insülin direnci ve ürik asit yüksekliği glükozu früktoza da dönüştürebiliyor ve durumları daha da ağırlaşıyor (6). Düşük şekerle beslenen kişilerde ise böyle bir dönüşüm olmuyor.

Peki, yağ depolama ve ya yakma düğmesi nasıl çalışıyor?

Früktoz früktokinaz isimli enzimle früktoz-1 fosfat’a dönüşüyor. Daha sonra da aktif gliserol-3-fosfata dönüşür. Gliserol-3-fosfat serbest yağ asitleri ile birleşerek depo yağı olan triaçilgliserole yani trigliseritlere dönüşür. Yani früktoz-1 fosfatazın aktive olması yağ depolanmasını sağlamakta, tersine aktivasyonunun azalması ise yağların yıkımına izin vermektedir. Früktokinaz eksikliği olan kişiler şişmanlayamaz, çünkü yağ depolayamazlar. Burada yağ yakma moduna girmek ancak früktozun diyette azalması ile mümkün oluyor (7 ).

Yani diyette yağları değil ancak früktoz içeren şekerleri azaltarak zayıflayabilirsiniz. Bu durumda früktoz -1 fosfatazın inaktive olarak yağ yakma moduna geçersiniz. Diyabette en çok kullanılan ilaç olan metformin de yağ yakma düğmesini açarak etkisini göstermektedir.

Yüksek früktozlu diyetin zararları

30-40 yıldır başta mısır şurubu olmak üzere früktoz içeren şekerlerin aşırı bir şekilde tüketilmesi şişmanlığın ve şişmanlıkla ilgili (bir bölümü aşağıda görülen) hastalıkların bir salgın haline dönüşmesini kolaylaştırdı.

• Obezite, metabolik sendrom, Tip II diyabet

• Trigliserid ve LDL artışı

• Hipertansiyon

• Karaciğer yağlanması

• Kardiyovasküler hastalıklar, gut, kanser, artrit

• Vitamin ve mineral eksiklikleri. Mısır şurubunda bulunan çok miktardaki serbest früktoz magnezyun, bakır ve krom gibi minerallerin kaybına neden olmaktadır.

Früktoz nasıl oluyor da ürik asidi artırıyor?

Evet früktoz, ürik asit oluşturarak hipertansiyona ve gut’a sebep oluyor. Teknik açıdan şöyle oluyor. Früktoz früktokinaz isimli enzimle früktoz-1 fosfat’a dönüşüyor. Bu sırada enerji maddesi olan üç fosforlu ATP bir fosforunu kaybediyor. Yani bu fosfor früktoza geçiyor. Devamlı bir früktoz alınması hücre içi ATP’nin fosforunu tüketiyor. ATP, iki fosforunu kaybedince tek fosforlu AMP’ye dönüşür. AMP yıkıma uğradığında da ürik asit meydana geliyor. Fazla früktoz alan kişilerde, mide bulantısı, karın ağrısı ve halsizlik görülmesinin temel nedeni enerji maddesi olan ATP’nin azalması.

Yani birçok dahiliye hekiminin söylediğinin aksine ürik asit artışının nedeni proteinli değil, früktozlu gıdalar. Şekerden fakir, proteinden zengin bir diyetin alınması tam tersine ürik asit seviyelerini düşürüyor (8,9). Ürik asit artışı bir taraftan guta sebep olurken, diğer taraftan nitrik oksit sentezini azaltarak damar daralması ve hipertansiyona neden oluyor. Ürik asit CRP üretimini de artırıyor. CRP vücutta ve damarlarda iltihabı artırıyor. Ürik asit azalması ile damar fonksiyonları da düzeliyor ve kardiyovasküler risk azalıyor(10, 11). Bu nedenle 4-5mg/dL üzerindeki kan ürik asit seviyeleri tehlike işareti. Yağ yakma düğmesinin tembelleştiğini gösteriyor.

Mısır şurubu-çay şekeri hangi açılardan farklılık gösteriyorlar?

Mısır şurubu ve çay şekeri, her ikisi de früktoz ve glükoz içeriyor, ama aralarında çok bariz olmasa da farklılıklar var.

Çay şekerinin %50’si früktozdur, mısır şurubunun ise %55’i. Çay şekerinde ve meyvelerde früktoz glükoza bağlıdır. Mısır şurubunun ise glükoz ve früktoz serbest şekildedir bu nedenle çok hızlı emilir ve toksisitesi artar.

Früktoz kesinlikle insülin direncine neden olurken, saf glükoz olmaz. Ama glükoz mısır şurubunda olduğu gibi früktozla birlikte verilirse früktozun bağırsaktaki emilimini artırır. Halbuki früktoz tek başına bu kadar hızlı emilmemektedir.

Başlıca früktoz kaynakları

• Sükroz (çay şekeri)

• Mısır şurubu

• Kristalize früktoz

• Meyveler

• Doğal tatlandırıcılar: Bal, agave şurubu

Meyve yemek kötü mü?

Meyvelerde de mısır şurubu ve çay şekerindeki gibi glükoz ve früktoz birlikte bulunmaktadır. Fakat meyvelerde bulunan vitamin, mineral, flavvonoid ve lifler früktoz toksisitesini azaltmaktadır. Ama yine de fazla meyve yemekten kaçınmak lazım.

Meyve kurularından da sakınmak gerek. Çünkü kurudukça früktoz içeriği artmaktadır. Üstelik kuruma evresinde birçok vitamin ve flavonoidi kaybetmektedir.

Her ne kadar meyveler ve bal ana şeker kaynağı olarak früktoz içerse de birçok vitamin ve C vitamini gibi antioksidanları da içermektedir. C vitamini ürik asitin kötü etkilerini azaltarak ve böbrekten atılımını artırarak ürik asit düzeylerini azaltıyor. Meyveler ve bal früktozdan zengin olduğu gibi C vitamininden de zengin. Belki de bu şekilde bir denge sağlanıyor. Tabii paketlenmiş gıdalarda bulunan früktozun böyle bir özelliği yok.

Buna karşılık aynı meyvenin sıkılmış suyu hemen tüketilmezse bu olumlu etkiler antioksidanların etkisinin azalması nedeni ile görülmemektedir. En iyisi meyvenin kendisini yemektir. Meyveler aynı zamanda şekerlerin emilimini yavaşlatan lifler de içermektedirler. Isıl işlemlerden geçtiği için kutu meyve suları ise C vitamininden fakir olduğu gibi çoğu kez früktoz ilavelidir de.

Bu nedenle olumlu etkilerine rağmen meyveleri, yeşil sebzeler gibi sınırsız kullanmamak gerek. Meyveden alınacak früktozu 50 gramı aşmayacak şekilde almak gerekir. Şişmanlarda 25 gramı sınır almak daha da iyi olacaktır. Aşağıdaki tabloda meyvelerin yaklaşık früktoz miktarları görülmektedir.

Bir önemli konu da meyvenin kısa süre içinde yenip yenmemesi. Örneğin bir oturuşta 50-60 gram früktoz tüketeceğinize. bütün gün boyunca 100 gram früktoz tüketin daha iyi.

Panama ve Güney Afrika gibi ülkelerde şeker kamışı (Glükoz+ früktoz) çiğneyenlerde diyabet görünmemektedir. Bunun nedeni kamışı yavaş yavaş çiğnemeleri, birdenbire almamalarıdır. Aynı miktarı rafine olarak alanlarda ise diyabet gelişmektedir.

C vitamini-Ürik asit-şişmanlık

Evrimsel biyologlara göre insanların C vitamini sentezini sağlayan enzimlerden biri olan L-gulono-g-lactone oksidaz’ı ve ürik asti allantoine çeviren ürikazı kaybetmesi taş devrinde açlık dönemlerinde insanların ölmesinin önlenmesinde gelişen mutasyonlardır (12). Bu mütasyonlar früktoz aldıklarında insanların diğer hayvanlardan daha çabuk şişmanlamasını açıklayabilmektedir. İnsanları şekere daha düşkün olmaları da aynı şekilde açıklanabilir. Yani bu genleri kaybedince şekere karşı daha duyarlı olduk.

Ürikazın yok olması ile kandaki ürik asit düzeyleri artmış ve böylece antioksidan bir madde olan ürik asit C vitamini kaybından kaynaklanan antioksidan kaybını kompanse etmiş. İnsanlar strese karşı daha dayanıklı hale gelmişler.

Bir antioksidan olan C vitamininin kaybı insanda tutumlu açlık özelliğini kazandırdı; insülin direncini geliştirdiler. Çünkü ürik asit insülin direncini artırdı. Böylece insanlar açlık dönemlerinde kullanmak üzere yağ biriktirme özelliğine sahip oldular. Böylece obeziteye ya da metabolik sendroma eğilimleri arttı. Tabii bu değişiklikler milyonlarca yıl önce insanlar için bir avantajdı ve yaşamlarını sürdürmek için şarttı. Glisemik yükü yüksek gıdaların yaygın olarak tüketildiği günümüzde, bu avantaj dezavantaja dönüştü.

KAYNAKLAR

1. Tijen İnaltong. “Kolacılara teşekkür mü edecektim?” 30.4.2005 Radikal Cumartesi

2. http://www.corn.org/International%20Sugar%20Journal%20–%20Audrae.pdf

3. Prof. Dr. Kenan Demirkol ve Prof. Dr. Mübecel Demirkol. Daha az un ve şeker yiyin daha az hasta olun http://www.beslenmebulteni.com/daha-az-un-ve-seker-yiyin-daha-az-hasta-olun/

4. Purnell JQ, Klopfenstein BA, Stevens AA, Havel PJ, Adams SH, Dunn TN, Krisky C, RooneyWD.Brainfunctionalmagneticresonanceimagingresponsetoglucoseandfructoseinfusions in humans. Diabetes Obes Metab. 2011;13(3):229-34.

5. Stanhope KL, Schwarz JM, Keim NL et al. Consuming fructose-sweetened, not glucose-sweetened, beverages increases visceral adiposity and lipids and decreases insulin sensitivity in overweight/obese humans. J ClinInvest. 2009;119(5):1322-34.

6. Dr. Richard Johnson, The Fat Switch, 2012

7. Elliott SS, Keim NL, Stern JS, Teff J, Havel PJ. Fructose, weight gain, and the insulin resistance syndrome. Am J Clin Nutr 2002; 76:911-22

8. Dessein PH, Shipton EA, Stanwix AE, Joffe BI, Ramokgadi J. Beneficial effects of weight loss associated with moderate calorie/carbohydrate restriction, and increased proportional intake of protein and unsaturated fat on serum urate and lipoprotein levels in gout: a pilot study. AnnRheumDis. 2000 ;59(7):539-43.

9. Matzkies F, Berg G, Madl H. The uricosuric action of protein in man. AdvExpMedBiol 1980;122A:227-31.

10. Feig DI, Kang DH, Johnson RJ. Uric acid and cardiovascular risk. N Engl J Med 2008; 359:1811–1821

11. Johnson RJ, Perez-Pozo SE, Sautin YY, Manitius J, Sanchez-Lozada LG, Feig DI, Shafiu M, Segal M, Glassock RJ, Shimada M, Roncal C, Nakagawa T. Hypothesis: could excessive fructose intake and uric acid cause type 2 diabetes? EndocrRev. 2009;30(1):96-116.

12. Oda M, Satta Y, Takenaka O, Takahata N. Loss of urate oxidase activity in hominoids and its evolutionary implications. MolBiol Evol. 2002; 19(5): 640-53.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Yıllarımız gıdalarımızda sahtekarlık yapan gıda endüstrisi ve onun sözde profesörleri ile mücadeleyle geçti. Önce çok yalnızdık ve hakkımızda sonu gelmeyen soruşturmalar açıldı (halk sağlığını tehlikeye atmak suçunda. Neyse ki 4 yıldan beri radyasyon onkoloğu Dr. Yavuz Dizdar da kervanımıza katıldı. Yemezler isimli muhteşem kitabı ile konunun bilimsel açıdan çok iyi bir irdelemesini yaparak aslında kimlerin halk sağlığını tehlikeye attığını bütün çıplaklığı ile ortaya koydu. Gıda endüstrisi kendisini şikayet etti. Şu anda mahkeme mahkeme dolaşıyor. Yılmadan hatta avukat bile tutmadan onlarla mücadeleden vazgeçmedi. Bu kahramana hepimizin bir şeyler borçlu olduğumuzu unutmadan ona destek verelim. Bu nedenle bültenimizin bu sayısını Yavuz Dizdar’ın kişisel sitesinde yazdığı son yazılara ayırdık. Mutlaka okuyunuz!

GIDADA DURUM DEĞERLENDİRMESİ: TAŞLAR YERİNDEN OYNARKEN

Gıda ve beslenme kuşkusuz hepimizin temel ihtiyacımız. Bu ihtiyacın gerektiği gibi karşılanması sadece yaşamsal gıdanın alınması açısından değil, sağlığın sürdürülebilmesi için de gerekli.

Ülkemizde gıda alanında biz farkına varmadan yaşanan ciddi değişikliğin dört yıldır farkındayız. Bir gün önümüze konan “yoğurdun artık bozulmadığına ilişkin” bir yazı, durumun farkına varmamızı sağlamakla kalmadı, bu doğa dışı sürecin nedenini araştırdıkça benzer şeyin aslında marketlerde satılan pek çok ürün için de geçerli olduğunu gösterdi.

Gıda endüstrisi yediklerimizin normal bozulma biçimini bir şekilde değiştirmeyi başarmıştı, buna da uzun raf ömrü denmekteydi. Ama işin daha dikkat çekici yanı, gıdadaki değişiklik endüstriyel üretim ve yemle besleme yöntemlerinin bir sonucu olarak balık, tavuk ve yumurta üretimini de kapsamıştı.

Bugün önümüze gelen piliç, yumurta et ve sütün çok büyük bir bölümü genetiği değiştirilmiş organizmaların (GDO) yem olarak kullanıldığı bir entegre sistem çerçevesinde üretilmektedir. Özellikle büyük şehirlerde ve alışverişin marketlere kayması sonucu giderek artan bir biçimde artık köylerde de endüstriyel raf ömrü uzatma işleminden ya da GDO’lu yem aşamasından geçmemiş bir ürünle karşılaşma olasılığımız çok azalmıştır.

Biz farkına vardığımız bu durumu endüstriyle daha sürecin en başında tartıştık. Bu üretim yöntemlerinin tek başlarına risk oluşturmasalar da, ülkemizin beslenme alışkanlıkları ve gıdanın neredeyse bütünüyle endüstrileşmiş olması nedeniyle sürdürülemez olduğunu açıkça dile getirdik.

Hatta bununa kalmadık, Ulusal Süt Konseyi gibi kurumları da kaynaklarıyla birlikte yazılı olarak bilgilendirdik. Endüstri ya yaptığının doğruluğundan aşırı emin ya da yöntemi değiştirmekte çok zorlandığından üretim koşulları ve meselenin geneline yaklaşımında ciddi bir farklılık göstermedi.

Oysa vatandaşın hafızası fazlasıyla tazeydi, süt, yoğurt, tavuk ve yumurtanın doğal halini hatırlamakta gecikmedi. Bu kolay hatırlamanın bir nedeni de bize süt, yoğurt ya da tavuk niyetine satılan ürünlerin gerçekleriyle arasında ciddi bir lezzet ve kıvam farkı olmasıydı.

Günlük şişe ve açık süte dönüş, evde yoğurt döneminin yeniden başlaması

Gerçek çiğ süt, bir taşım, on dakika kaynatılmasının ardından o kadar lezzetli bir şeye dönüşür ki, bunun kaymağı ayrı bir nefasetken, içerisine biraz şeker ve pirinç katarak sıra dışı bir muhallebi yapabilirsiniz.

Aynı şey kuşkusuz bu sütten yapılan yoğurt ya da kefir için de geçerlidir. Hele hele hayvan merada otlayarak beslenmişse, içerik beslemenin ötesinde şifalı bir bileşene dönüşür. Bütün mesele vatandaşın doğru biçimde bilgilendirilmesindedir.

Gerçek süt ve endüstriyel uzun raf ömürlü biçimi arasındaki farkın anlaşılmaması mümkün değildir ve açık süte olan talebi olağanüstü artırdı. Bunun sonucu olarak mahallelere sütçüler geri döndü, şehre çiğ süt dağıtımı ayrı bir iş alanına dönüştü.

Endüstri bu değişime doğrudan yanıt vermedi, ama süt teknolojisi alanında çalışan akademisyenler “çiğ sütün mikrop kaynağı olabileceği” söylemine sığındılar. Oysa bilgi donanımı iyi veterinerler 10 dakika kaynatmanın zararlı bakterilerin ortadan kaldırılması için yeterli olduğunu ifade etmekteydi.

Dahası Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı verilerine göre ülkemizde ciddi bir hayvan hastalığı salgını bulunmamaktaydı. Üstelik hasta hayvanın süt verebiliyor olması da mümkün değildir, yani sütte hastalık yapıcı bakteri olduğunu ileri sürmek biyolojinin kurallarıyla da çelişiyordu.

Bakanlık yine de açık süte olan talebi “Kamu Spotu” olarak adlandırılan televizyon duyurularıyla engellemeye çalıştı. Toplum nezdinde saygın olduğu düşünülen dizi oyuncuları aracılığıyla güğüm sütünün mikrop saçabileceği düşüncesi beslenmeye çalışıldı.

Ama vatandaş “yemedi”, açık süt ve işlenmiş sütler arasında gerek lezzet, gerek ekşime özelliği açısından ciddi bir fark vardı. Biz de vatandaşa sütçüsünü tanıması gerektiği, bunun yoldan geçerken alınan simide benzemediği, belli bir sütçü edinilip, güven ilişkisinin kurulması gerektiği uyarısında bulunduk.

Derken piyasaya çiğ sat satan, hatta bunu pet ambalaj içerisinde Trakya ya da Anadolu’dan getirerek pazarlayan çok sayıda müteşebbis girdi. Herkes telefonları birbiriyle paylaşıyor, gerçek süt kaynağını ve dolayısıyla yoğurdu güvence altına alıyordu.

Bu yıl itibarıyla ambalajlı süt üretimi ilk kez açık süt üretiminin gerisinde kaldı. Süt endüstrisine, marketlerde kendi markaları altında işlemden geçmemiş süt ya da günlük pastörize kaymaklı (homojenize edilmemiş) süt satmalarını önerdik.

Onlar bu öneriyi televizyonlara “10 günlük günlük süt” ya da “samanlıktaki entelektüel kız” reklamları vererek karşıladı. “On günlük günlük sütün” nasıl başarıldığı açıklanmadığı sürece, güven tazelemeleri söz konusu olamayacağı gibi, vatandaş günlük sütlerin bile en az bir hafta dayandığını anlayınca, işin tadı iyice kaçtı.

Geçtiğimiz yıl en büyük değişikliklerden biri de kuşkusuz pilice olan talebin azalmasında görüldü. Ülkemizde “kuş gribi hezeyanıyla” yaktırılan 2.5 milyon tavuğun boşalttığı her yere yerleşen piliç endüstrisi, aslında durumdan zarara uğramış görünse de, orta ve uzun vadede fazlasıyla avantajlıydı.

Ne var ki beklemedikleri bir şey gerçekleşti, sattıkları hayvanların pek de sağlıklı olmadığı konusunda yaptığımız uyarılarla aniden toplumsal bir ortak görüş oluşuverdi. Bunun nedeni de elbette halkın hafızasında tavuk kavramının hala taze olmasıydı.

Endüstriyel firmalar arasında zaten tavuk diyen yoktu; piliç, beyaz et ya da bakanlıktaki karşılığı olarak “kanatlı” aslında tavuk dışında bir şeyi tanımlamaktaydı. Bu hayvanların ortak özellikleri normal tavuk 1.5-2 saatten önce pişmezken 20 dakikada dağılacak biçimde haşlanmaları, lezzetsizlikleri ve haşlama suyunda jöle oluşturamamalarıydı.

Konu elbette aslında en başta yine piliç endüstrisiyle görüşülmüştü. Ritz Otel’de gerçekleştirilen toplantıda sekiz firmanın temsilcisi ve BESD-BİR ile bir araya gelmiş ve üretim yöntemlerini gözden geçirmeleri gerektiğini dile getirmiştik.

Buna karşılık endüstri ne GDO soyanın yem olarak kullanılmasından, ne de insafsız yetiştirme metodundan vazgeçmedi. Normal tavuğun bir yılda kesilebilir boya gelmesine karşılık, endüstriyel piliçler 40-45 günde 2.5 kilo ağırlığa ulaşmaktaydı, ama bir farkla, bu hayvanlar sağlıklı değillerdi.

Bütün bilimsel araştırmalar hayvanlarda kalp krizi, vücutta sıvı toplanması, eklem dejenerasyonu ya da tümör gelişimini gösterse de, endüstri bunları 45 günde kestiğinden hastalıktan ölmeden önce market raflarına gönderebiliyordu.

Nitekim endüstri birkaç cılız açıklama dışında 45 gün-1 yıl farkını bilimsel gerekçelerle anlamlandıramadı. Veterinerler de harcıalem “bunların soyları geliştirilmiş, çabuk pişiyorlar, çünkü körpeler” dışında elle tutulur bir bilimsel açıklama getirmediler. Konuyla ilgili bir veteriner arkadaşımız, söylemini “halkın ucuz protein ihtiyacından” başlattı, “bir miktar tümör çıkabilirle” sürdürdü ve “zaten çok kaliteli et değil” ile sonlandırdı.

Yarı-kimyasal et üretimi, gerçek tavuğu üretmek pahalı ve meşakkatli

Takke bir kere düşmüştü. Piliç etinin ucuz olmasının nedeni yeme dayalı, aslında yarı sentetik bir et özelliği göstermesiydi. 1.7 kilo yem, dünyada hiçbir canlıda olmayan bir biçimde 1 kilo ete dönüştürülebiliyordu.

Hayvanlar koruma amaçlı antibiyotik (büyütme amaçlı antibiyotik kullanımının 2006’da sonlandırıldığı söylense de, gerçeği ne kadar yansıttığı tartışmalıdır), yarı sentetik amino asit, GDO soya karışımı bir yemle besleniyor, organlarının çoğu gelişemiyordu. Nitekim esnaf lokantalarında tavuk ciğer yemeği yiyenler, çok küçük kalpleri olduğuna zaten aşinadır. Ama ambalajlara boyunların konamıyor olması, olasılıkla güdük kalmış olmalarına bağlıdır.

Nitekim bir firmanın billboardlara verdiği ilanlardaki hayvanlarda da bu açıkça görülür. “Tıknaz, boynu kısa, ayakları çok büyük ve ibiği yok denecek kadar güdük” mutant kuşlara ne kadar tavuk denebilirse, reklam da o kadar gerçeği yansıtmaktadır. Bugün artık firmalar yaptıkları işin gerçekte ne olduğundan haberdar olduklarına inanıyorum.

Tavuk üretmek pahalıdır, ama daha önemlisi tavuk bu şifasının doğal sonucu olarak 2 saatten önce pişemeyeceğinden “akşam eve giderken bir tane kapar, 20 dakikada hazır ederim” zihniyeti ortadan kalkmaktadır ve bu endüstri için hız kısıtlayan basamaktır.

Nitekim endüstri üretim metodunu değiştirememekte uzun süre direndi ve ardından “organik” kavramına dönmek zorunda kaldı. Buna karşılık tüketiciler organik kavramının karşılığı olarak uzun sürede pişmeyi ve jöle içeriğini kıstas almayı öğrendiler.

Nitekim durumu incelemek amacıyla gerçekleştirdiğim bir İngiltere seyahati, oradaki tavukların etiketlerinde ne kadar sürede piştiğinin yazdığını gösteriyordu, “1 saat 40 dakika”. Anlaşılan piliç alanında çalışan veterinerlik akademisi ciddi bilgi zaafı gösteriyordu. Bugün artık kendi söylemlerine inandıklarından da kuşkuluyum.

Giderek daha fazla sorgulanan yumurta

Bu arada yumurta da aslında hak ettiği kadar incelenmeden sorgulanır bir hal aldı. Bunun bir nedeni, piliçte 45 günde yetiştirmeyi başaran endüstrinin yumurtada da tamamen masum olamayacağı varsayımıydı. Buna karşılık ben yumurta konusunda konuşmaktan özellikle kaçındım, lakin bir gazeteye verdiğim röportajda endüstrinin bilimsel olarak çok ileri olduğunu kast etmek için söylediğim “günde 2-3 yumurta alabiliyorlarmış” söylemi bile dava konusu olunca, daha fazlası olması gerektiğini doğrudan anladım.

Birincisi piyasada bulunan ucuz bembeyaz yumurtaların bir açıklaması olmak zorundaydı, zira yumurta bembeyaz olamazdı. Bunun klorlu bileşiklerle yıkanmaya bağlı olduğunu endüstrinin kendi hazırladığı “hijyenik üretim” tanıtım filmlerini izledikten sonra anladım. Klor yumurtanın içine geçtiğinden, kokuşmasını da önlüyor, ama en önemlisi çocukların tercihi bu kokusuz yumurta yönünde oluyordu. Diğer ciddi sorunlar da hayvanların kapatıldıkları dar kafesler ve yem olarak GDO soyaya olan bağımlılıktı. Hayvanın ışıkla oynanırsa günde 2 yumurta verebileceği zaten yapanlar tarafından aktarılmıştı.

Dr. Yavuz Dizdar

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Ekmek konusunda doğru bildiğimiz çok sayıda yanlış var. Son 100 yıl içinde tahılların rafine edilmesi (beyaz un) ve rafine şekerlerin (çay şekeri, früktoz, mısır şurubu) diyete katılması kanser, enfarktüs, diyabet, hipertansiyon ve kemik erimesi gibi onlarca kronik hastalığı salgın ölçüsünde artırdı. Dünya nüfusunun yüzde birini oluşturan Türkiye halkı, dünyada üretilen ekmeğin yüzde 5,5’ini tüketiyor. Bu Dünya ortalamasının 5.5 katı ekmek yiyor demek. Yani bu kadar çok ekmek (özellikle de beyaz ekmek) yiyen halkımızın kronik hastalıklara maruz kalması çok yüksek bir olasılık. Bültenimizin bu sayısında editörümüz Prof. Dr. Ahmet Aydın ile ekmekle ilgili yaptığımız söyleşiyi yayınlıyoruz.

Taş Devri diyetine göre un ve şekerden uzak durun diyorsunuz. Beyaz un bana anlaşılır geliyor ama kepeği içindeki köy unu, bulgur gibi yiyecekler de mi kısıtlanmalı? Buğday çok besleyici ve vücudumuz için çok gereklidir diye bildik biz bugüne kadar.

Fosil kayıtlarına göre insan ve insansıların en az 5 milyon yıllık bir geçmişi var. Tarım devrimi ise insanlık tarihi için oldukça yeni sayılır. Yaklaşık 10 bin yıl önce Orta Anadolu ve Mezopotamya’da başlamış tarım devrimi. Üstelik bazı coğrafi bölgelerde bu devrim daha da geç gerçekleşmiş. Hatta halen çok az da olsa dünyada tarım devriminin olmadığı coğrafyalar da var.

Tahıllar göçebe hayattan yerleşik hayata geçmemizi, yani medenileşmemizi sağlamışlar. Avcı-toplayıcı insan grupları ise sürekli besin aradıklarından göçebe olarak yaşamak zorundalar. İşte ancak tahıl gibi aylarca saklanabilecek bir gıdanın olması ile yerleşik hayat başlayabilmiş. Ben ne kadar kötülersem kötüleyeyim, tahıllar bugün dünyanın vazgeçilmez bir beslenme kaynağı durumuna gelmiş. Bazılarına göre bu durum, kitlesel açlığın önüne geçebilmesi ve iş imkânları sağlaması nedeniyle kaçınılmaz olarak gerekli. Tabii bu da tartışılır ama bir gerçek var dünya nüfusu, gıdadan aldığı enerjisinin yaklaşık %50-60’ını tahıllardan sağlıyor. Tahıllar olmasa idi belki de günümüzdeki nüfusun yarısı yaşamıyor olacaktı.

Fakat bu dönüşüm birçok şeye mal oldu. Serkan Yimsel dostumun dediği gibi 5 milyon yıldır daha çok et ve yaklaşık 200 bin çeşit sebze ve meyve ile beslenen bir toplumun, 10 bin yıl gibi evrim için kısa bir sürede tahılların baskın olduğu bir diyete geçmesi birçok kronik hastalığın gelişmesine neden oldu (1). Bir bilim adamı esprili bir yorumla söyle ifade etmiş: “Günümüz insanı tahıllara ve tohumlara o kadar bağımlı hale gelmiştir ki kanaryalardan hiçbir farkı kalmamıştır’’.

Hele de son 100 yıl içinde tahılların rafine edilmesi (beyaz un) ve rafine şekerlerin (çay şekeri, früktoz, mısır şurubu) diyete katılması kanser, enfarktüs, diyabet, hipertansiyon ve kemik erimesi gibi onlarca kronik hastalığı salgın ölçüsünde artırdı. İşin ilginci bu hastalıklar daha çok et, sebze ve meyve alabilecek kadar zengin kişilerde görülüyor. Taş devrine dönmemiz mümkün değil ama devrin yemek tarzının aynısı olmasa da benzerini yapabilmek pekâlâ mümkün.

Ayrıca insan vücudu, sindirim sistemi, bir kanarya gibi tahıl tüketmeye elverişli bir yapıda değil. Çünkü kanaryalar milyonlarca yıldır tahıl tüketiyorlar ve genetik yapıları buna göre evrimleşmiş. Hâlbuki evrimde 10 bin yıl nerdeyse hiçbir şey ifade etmez. Bu kısa süre içinde 23 bin genin belki de ancak birkaç tanesi değişmiştir. İnsan DNA’sının binde bir oranında değişebilmesi için 100 bin yıl kadar bir süre geçmesi gerektiğini söyleyen bilim adamlarına göre bugünün insanının, 50 bin yıl önceki insandan fizyolojik/genetik olarak pek bir farkı yok.

Hücresel boyutta en uygun sindirilen ve enerjiye dönüştürülebilen besinler, insanlık evriminde en uzun süre tüketilen besinlerdir. Bu arada süt, tahıl ve baklagillerin evrimsel açıdan yeni gıdalar olduğunu, ancak son on bin yıldır tüketilen gıdalar olduğunu unutmamak gerek. Onun için bu gıdalarla ilgili sindirim ve alerji sorunları çok görülüyor. Bu konuyu çölyak hastalık ve glüten entoleransı bölümünde daha geniş olarak tartışacağız.

Türkiye’de ne kadar ekmek tüketiliyor?

Dünya nüfusunun yüzde birini oluşturan Türkiye halkı, dünyada üretilen ekmeğin yüzde 5,5’ini tüketiyor. Yani Dünya ortalamasının 5.5 katı ekmek tüketiyor. Bu rakamlar Türkiye insanının temel gıda maddesinin ekmek olduğunu bir kez daha gösteriyor (2).

Zaten Dünya Sağlık Örgütünün verilerine göre; Türkiye’de insanlar, günlük enerjilerinin ortalama yüzde 44ünü sadece ekmekten, yüzde 58’ini ise ekmek ve diğer tahıl ve tahıllı ürünlerinden sağlıyor. Yine kaynaklara göre dünyanın en sağlıksız ekmeği Türkiye’de üretiliyor.

Türkiye’de kişi başına günlük ekmek tüketimi 350-400 gram (ortalama 2 ekmek). Yoksul kesimde bu rakam 800 grama kadar yükseliyor.

Türkiye tüketilen ekmeğin yüzde 90’dan fazlası, ne yazık ki sağlıksız beyaz undan üretilen, gösterişli fakat hiçbir besin değeri olmayan beyaz ekmek. Yine Dünya Sağlık Örgütü, “Sadece beyaz ekmek tüketen Türkler, gizli açlık çekiyor. Türkiye’de, aslında “fizikî açlığımızın giderildiği buna karşın biyolojik açlığın arttığı” açık seçik ortaya çıkmakta.

Yani beyaz ekmek, artık fakirlik ve sağlıksızlığın bir göstergesi mi?

Evet. Beyaz ekmeğin ülkemizdeki tarihi oldukça yeni. Türkiye, 1948 yılındaki Marshall yardımı ile endüstriyel beyaz un ve beyaz ekmekle tanışmış. Bundan sonra birçok kronik hastalığın aşırı arttığını biliyoruz. Bu artıştan rafine diğer gıdalar gibi beyaz ekmek de sorumlu. Bu nedenle bir zamanlar zenginlik ve statü göstergesi olan beyaz ekmek, artık fakirlik, özensizlik ve sağlıksızlığın bir göstergesi.

Birçok bilim adamı problemin aslında tahılların kendisinde değil, onların piyasaya sunulmadan önce işlenmelerine bağlı olduğunu söylemekteler. Siz bu konuda ne diyorsunuz?

Aslında fazla tahıllı gıda yemek bir problem, ama tahılın ekmek olarak nihai tüketiciye ulaşana kadarki süreçte yaşanan sorunlar daha büyük bir problem. Bunların başlıcaları şunlar;

• Melezleştirmek yolu ile besin değeri düşürülen tohumlardan un elde edilmesi

• Buğdaydaki glüten miktarının artması

• Tahılın yetiştirilmesinde tarım kimyasallarının kullanımı

• Un yapımındaki hileler ve kimyasal katkı maddeleri eklenmesi

• Besin değerinin yüzde 90’dan fazlasını oluşturan rüşeym ve kepek kısmının undan atılmasıyla beyaz un üretimi

• Ekmeğe üretim aşamasında çok yoğun biçimde katkı maddelerinin eklenmesi

• Fırınların yaklaşık üçte birinin ruhsatının olmaması

• Ekmek üreten tesisler ve çalışanların temizlik koşullarına riayet etmemesi.

• Ambalajlanmadan satılan ekmeğe üretim, dağım, satış ve tüketici tarafından seçilmesi gibi üretimden tüketime kadar geçen süreçte çok sayıda kirli elin temasıyla bulaşan bakteri ve virüsler.

Günümüzde hâlâ varlığını sürdüren, teknolojinin henüz erişmediği bazı kavimlerin diyetlerindeki yiyeceklerin çoğunluğunu et, taze sebze ve meyveler oluşturmakta. Eğer tahıllar kullanılıyor ise de işlenmemiş veya rafine edilmemiş tahılların tercih edildiğini biliyoruz.

Evet. Benim de dâhil olduğum bir grup bilim adamı rafine tahıl (beyaz un) ve şekerin insan sağlığının en büyük düşmanı olduğunu öne sürüyor. Tabii bunun çeşitli nedenleri var. Rafinasyon işlemleri sırasında buğdayın lif, vitaminler ve mineraller açısından en zengin olan tohum özü ve kepeği ayrıştırılmakta; sadece endosperm (nişastalı kısım) kullanılmakta.

Buğday tanesinin de çeşitli kısımları mı var? Ben sadece kepek çıkartıldıktan sonrası aynı zannederdim.

Evet, buğday tanesinin çeşitli bölümleri var. Şimdi bu bölümleri göreceğiz.

Tohum özü (rüşeym) vitamin ve mineral bakımından buğdayın en zengin kısmı. Yapısında E ve B vitaminleri, demir ve diğer önemli mineraller, uzun zincirli çoklu doymamış yağlar, protein ve lifler bulunmakta.

Buğday kepeği ise buğdayın koruyucu dış kalkanı. Lif, vitamin ve mineral (özellikle demir, çinko) açısından oldukça zengin.

Endosperm buğdayın ağırlıkça yüzde 80’ini oluşturuyor. Protein ve karbonhidratların büyük bir kısmı bu bölümde. Lif, vitamin ve mineral miktarı çok düşük, pratikte yok kabul edilebilir.

Bilindiği gibi lifler, bağırsak hareketlerimizi düzenleyen çok önemli besin öğeleri. Çoğunlukla beyaz ekmek, ultra-rafine un ve tatlı çöreklerle beslenen kişilerde vitamin mineral eksikliğinin, bazı bağırsak hastalıklarının daha fazla görülmesinin temel sebebi bu.

B grubu vitaminleri, çinko, magnezyum, selenyum, krom gibi mineraller, posa, fenol, fitat, saponinler gibi maddeler öz ve kepek bölümlerinde daha çok bulunur. Endosperm daha çok nişasta ve proteinden oluşmuştur. Nişasta hemen hemen hiçbir vitamin ve mineral içermez. Öğütme işlemi sırasında beyaz ekmek, B grubu vitaminleri ve bazı mineraller açısından kayba uğrar. Tam tahıl ekmeği posa, E vitamini, selenyum, demir, magnezyum, çinko ve B vitaminleri (B1, B6, niasin) gibi besin öğeleri bakımından zengindir.

Tahıllara yapılan işlemlerden bir diğeri ise öğütme. Rafinasyon işlemleri sonunda elde edilen endosperm ya da nişasta, büyük çelik değirmenler yardımı ile 3-4 kez öğütülerek beyaz un haline getiriliyor. Bu işlem sonucunda parçacıklar küçüldüğünden emilme hızı da artıyor. Yani beyaz un rafine şeker gibi hızlı emiliyor.

Tabii ekmekteki sorunlar sadece bunlar değil. Ucuza mal etmek için ekmeklerin içine su tutucu maddeler konulabiliyor. Yıllar önce İstanbul Halk Ekmeğin beyaz ekmeği ile piyasadan rastgele aldığımız bir beyaz ekmeği demir içeriği açısından incelemiştik. Halk Ekmek’in ekmeğinin 10 gramında 0.83 mg demir varken, piyasadan aldığımızdakinde bu miktar 0.25 mg idi. Hâlbuki normal şartlarda rakamın aşağı yukarı aynı olması gerekirdi. Demek ki bu ekmeklerin içinde un dışında da maddeler var.

Başka bir sorun da ekmeklerin beyazlatılması. Kalitesiz sarımsı buğdaydan beyaz un elde etmek için benzoil peroksit (E928) ve potasyum bromat (E924) gibi zararlı maddeler kullanılmakta. Bu maddeler kanser yapıyorlar.

Yani insanın ekmeği ile oynuyorlar değil mi?

Tam dediğiniz gibi. Ama bereket ki her fırıncı bunları yapmıyor.

Beyaz ekmeğin zararları anlaşıldıkça insanlar kepek ekmeği yemeğe başladı. Piyasa koyu renkli ekmeklerle doldu. Bunları da yüksek bir fiyata satıyorlar. Koyu renkli bu ekmekler ne kadar doğal?

Diyet yapanların en koyu renkli ekmeği tercih etmesi bir yanılgı. Çünkü kepekli ekmeklerde, ekmek yapabilmek için kepeğin sınırlı kullanımı söz konusu. Kepeğin çok fazla olması durumda ekmek tutmaz. Tutsa bile bağırsaklarda minerallerin emilmesine zarar verir.

Bu ekmeklerin rengi bazılarının o kadar koyu ki resmen kahverengi. Halbuki “normal” buğday unu hiçbir zaman kahverengi değil, biraz esmer o kadar. Bu durum “doğalmış” görünümü vermek için “abartılan” ve ne kadar kahverengi olursa o kadar doğal! olan ekmeklerin piyasayı doldurmasına sebep oldu. Bu renk veren madde başlangıçta pekmezdi, pek zararı yoktu. Ama daha sonra daha ucuz ve daha koyu yapan renk verici kimyasalları kullandılar.

Bakın Prof. Dr. Ayten Altıntaş ne diyor(3);

‘Çocukluğumuzda ekmek sorunu yoktu. Bilinen tabii buğday unundan ekmek yapılıyor, yufka ekmeği, tandır ekmeği, tava ekmeği gibi çeşitleri severek yiyorduk. İlkokul çağlarımda “çarşı ekmeği” modası başladı. Çarşı fırınlarında yapılan beyaz, güzel kabarmış, ekmekler hepimizin iştahını açıyordu. Fırınlara yaklaşıldığında mis gibi ekmek kokuları her yeri kaplardı. Sonra ne oldu bu ekmekler beyazlaştı, hafifleşti, dokusu daha saydamlaştı ve zor çiğnenir bir hale geldi. Bu unlara konulan katkı maddelerinden, içinde undan çok var olan kimyasallardan bahsedilir oldu fakat günlük hayat koşturmaları içinde ve başka bir alternatifimiz olmadığı için bu ekmekleri yemeye devam ediyorduk. Herkes bu isyanlarda idi ki “Taş fırın ekmeği” “Vakfıkebir ekmeği” , “Köy ekmeği” isimleriyle çıkarılan ekmeklere hücum etmiştik. Bu büyük talep “abartılmış doğallar”ı yarattı.’

Peki, tam ekmek ile beyaz ekmekler arasında ne gibi farklılıklar var?

Ben beyaz ekmeği zararlı bir yiyecek olarak görüyorum. Bir kere kepeği ve rüşeymi çıkartıldığı için çok sayıda vitamin ve mineralden yoksun kalıyor. Tam buğday unu ise kepeği ile rüşeymi ile buğdayın bütün olarak öğütülmesiyle elde edilen un. Tam unda bulanan şeker (nişasta) yavaş emiliyor, hâlbuki beyaz ekmeğin nişastasında bulunan şeker çok hızlı emiliyor; yani glisemik endeksi yüksek. Tam ekmek glisemik indeksinin düşük olması ve posa içeriğinin yüksek olması nedeniyle yavaş emiliyor ve tokluk hissini de artırıyor. Gerek kan şekerinin ayarlanmasında gerekse de daha fazla tokluk hissi vermesi nedeniyle kilo kontrolünde tam ekmek kullanımı beyaz ekmeğe oranla daha avantajlı.

Beyaz ekmek glisemik endeksinin yüksek olması nedeniyle şişmanlık ve şişmanlıkla ilgili diyabet, hipertansiyon, osteoporoz, ülser, reflü, kanser ve depresyon gibi çok sayıda hastalığa neden oluyor. Üstelik mayalanma usullerinin değişmesi de besleyiciliğini azaltmış durumda.

Türkiye’de birçok insan kişi başına 2 ekmek tüketiyor. Diğer tahıl ürünlerini de düşündüğümüzde neredeyse tükettiğimiz gıdanın dörtte üçünü oluşturuyor. Bu durumda beyaz ekmeğe çok istemesem de ‘aptal gıda’ diyorum. Biliyorsunuz ekmek kutsal, ama onu kötü yola düşürmüş fakirleştirmişiz. Şimdi de zenginleştirmeye çalışıyoruz.

Ama ekmeğimizi vitamin ve mineralle zenginleştirelim mi yoksa organik tam buğday unundan ekşi hamur mayasıyla hazırlanan ekmeği mi tüketelim?

Eskiden yapılanlara baktığımızda, dayanıklı, lezzetli ve besleyici ekmeklerin ekşi hamurlu ve tam buğday unundan yapılmış olup, uygun pişirme yöntemleri ile yapıldığını görüyoruz. Vitamin ve minerallerden çok zengin olan bu ekmekler ekşi hamurlarla mayalanmaktaydı. Endüstrileşme ne yazık ki evde ekmek yapma geleneğini de sona erdirdi. Şimdi şehre en uzak köylerde bile bu ekmekleri bulmakta zorluk çekiyorsunuz. Artık geleneksel taş fırınlar da azaldı. Endüstriyel tesislerde üretilen ekmeklerde öncelik besleyicilik ve hijyenden ziyade daha kolay pazarlama, daha estetik ve gösterişli ürün, dolayısıyla daha fazla kâr, birincil amaç haline geldi.

Neden böyle oluyor?

Çünkü endüstriyel ekmek üretiminde aslolan en az vakit harcanarak en fazla sayıda ekmek çıkarmak, yani maksimal kar elde etmek.

Bir de organik ekmek meselesi var?

Organik tarımda, tarım yapılan arazinin durumu, sulama yapılan suyun temizliği ve yetiştirmede kullanılan zararlılarla mücadelede insan ve ekolojik şartlara en az zarar veren maddelerin sınırlı kullanımı ve kontrollü şartlarda yapılmış bir tarım uygulaması söz konusu. Bu şekilde yetiştirilmiş bir üründeki besleyici öğeler (vitamin, mineral vb.) vücudumuzun tanıdığı, sindirebildiği ve sağlıklı kalmayı sürdürebildiği bir gıda olmalı. Organik tam buğday unu hem besleyici öğeler açısından daha zengin hem de konvansiyonel tarımda kullanılan pestisit (tarım ilacı), insektisit (böcek ilacı) kalıntıları ve hiçbir katkı maddesi içermeyen bir un olarak sağlıklı bir ekmek üretimindeki en önemli ham madde kaynağını sağlayacak.

Birçok beslenme kitabında tam ekmeğin iyi bir vitamin, mineral ve lif kaynağı olduğu yazılı? Ekmek yemesek bunlardan yoksun kalmayacağız mı?

Taş devri diyetine karşı çıkanların önemli argümanlarından biri de bu. Buradan sanki ette, sebze ve meyvelerde bahsedilen besi öğelerinin az olduğu izlenimi yaratılmaya çalışılıyor ki, bu çok yanlış.

Mesela sebze ve meyvelerde aynı hacimdeki ekmeğe oranla 2-3 kat daha fazla lif var. Üstelik bu lifler ekmekte olduğu gibi erimeyen lifler değil, daha sağlıklı olan eriyen lifler. Tam ekmek aynı kalorideki sebze ve meyvelerden 15 kat daha az kalsiyum, 3 kat daha az magnezyum, 12 kat daha az potasyum, 6 kat daha az demir ve 2 kat daha az bakır içerir. Tam ekmeğin başka bir zararı da içerdiği fitat nedeni ile kalsiyum, demir ve çinko gibi elementlerin emilimini azaltması. Ette bulunan mineraller ise çok iyi emiliyor. Birazda anlatacağımız ekşi hamurdan yapılan ekmeğin fitat problemi ise daha az.

Sebze ve meyvelerde aynı kalorideki tam ekmeğe oranla 20 kat daha fazla, folik asit, 5 kat daha fazla B6 vitamini, 6 kat daha fazla B2 vitamini, 2 kat daha fazla B1 vitamini bulunuyor. Üstelik ekmekte C vitamini yok denecek kadar az.

Bir başka konu da şu. Tüketilen ekmeğin dörtte üçünden fazlası beyaz ekmek ki bunların vitamin ve mineral içeriği tam ekmeğe göre çok daha düşük. Mesela 100gram tam ekmekte 4 miligram demir varken, aynı miktardaki beyaz ekmekte bu rakam 0.5 miligram.

Ekşi hamur metoduyla ekmek yapılmasının ne gibi ilave faydaları var?

Ekşi hamur, 5000 yıldan daha fazla süredir kullanılmakta. Çavdar ve buğday başta olmak üzere, ekmeklere daha güzel bir lezzet ve koku veriyor; daha önemlisi çok besleyici.

Ekşi hamurların çoğu, un ve su karışımına bir gün önceden hazırlanan olgunlaşmış ve beklerken ekşiyen hamur parçasından bir parça eklenerek başlatılıyor (4). Bu parça saklanma sürecinde, unun kendisinde bulunan laktik asit bakterilerinin metabolik aktivitesi sonucu laktik asit fermantasyonu oluşuyor. Laktik asit bakterileri ve mayanın karbondioksit üretmesi sonucu ekmek hamuru kabarıyor.

Ekşi hamur ürettiği faydalı mikroplarla (probiyotik) gıdadaki çürüme ve patojenik (zararlı) bakterilerin büyümesini engelliyor ya da öldürüyor. Ekşi Hamurlu ekmeğin bir dilimi diğer ekmek türlerine göre çok daha fazla toplam lif içeriyor. Kepekçe zengin ekmeklerin tadı ve ekmek yapısı da ekşi hamur yöntemi sayesinde geliştirilebiliyor

Ekşi hamurlu ekmek, ekmek hamurunun elastikiyeti, mayanın ürettiği karbondioksitin tutulması, ekmek hamurunda aromanın artması (özellikle çavdar hamurunda), küf ve maya çoğalmasını engellemesi ve taze tutması gibi pişmiş ekmeğin raf ömrü ile ilgili pek çok avantaja sahip.

Tam tahıllar potasyum, fosfor, magnezyum, demir ve çinko gibi mineraller açısından önemli bir kaynak. Ancak içerdiği fitik asit nedeniyle bu minerallerin bağırsaktan kana geçmeleri büyük ölçüde engelliyor. Yapılan araştırmalar ekşi hamurla yapılan fermantasyon fitik asit içeriğini % 62 azaltırken, konvansiyonel maya fermantasyonu ise ancak % 38 azalttığını göstermiş. Ekşi hamur bunu fermantasyon sırasında oluşan asidite ile sağlıyor (5).

Ekşi hamur emeğinin bir başka faydası da glüten içeriğinin oldukça düşük olması (Bu konuyu daha sonra konuşacağız).

Hocam biraz da ekmek israfından bahsetsek?

Tahıla dayalı beslenmenin hâkim olduğu ülkemizde her yıl yaklaşık 44 milyar adet ekmek üretilmekte, üretilen ekmeğin yaklaşık 40 milyar adeti tüketilmekte 4 milyar adeti ise israf edilmekte. Yani kutsal sayılan ekmek israf edilmekte ve yüzden ülke ekonomisi yılda yaklaşık 2 milyar TL civarında kayba uğramakta. Ekmek gramajlarının azaltılması geçici bir çözüm. En iyisi günlerce dayanabilen ekşi maya ile yapılan ekmekler.

Çölyak hastalığı da buğday proteininden mi oluyor?

Buğday, arpa, çavdar ve yulaf gibi tahılların protein olan glütenin sebep olduğu en önemli hastalık çölyak hastalık. Çölyak hastalığı buğday proteini olan glütenin bağırsakta yaptığı tahribata bağlı olarak başta sindirim bozuklukları olmak üzere çok sayıda organ sisteminde hastalığa sebep olabiliyor. Bunların başında boy kısalığı, şişmanlık, diyabet, mine hipoplazisi, boy kısalığı, nedeni belli olmayan nörolojik bozukluklar (ataksi, periferik mononörit, miyopati, miyelopati, mültipl skleroz),davranış bozuklukları, depresyon, otizm, hiperaktivite-dikkat dağınıklığı, intihar eğilimi, şizofreni, eklem iltihapları (artrit), eklem ağrıları (atralji),fibromiyalji, demir tedavisine cevap vermeyen anemi (kansızlık), tekrarlayan ağız yaraları (aftöz stomatit, dermatitis herpetiformis(simetrik, kaşıntılı derialtı kabarcıkları, IgA nefropatisi (böbrek hastalığı), bağırsak lenfoması, yemek borusu kanseri, yutak kanseri, kısırlık, migren tarzı baş ağrısı geliyor.

Bu hastalıkların birçoğu teşhissiz kaldığı için tedavi de edilemiyor. Çölyak hastalığı çok yaygın. Ülkemizde her 200 kişiden biri çölyak hastası. Fakat bunların çok büyük bir kısmı da teşhisi konulmamış bir şekilde hastalıklı olarak hayatlarını sürdürüyor. Tehisi konulmamış ya da yeterli tedavi görmemiş hastalarda erken ölüm oranı, olmayanlara göre 4 kat fazla (6) bulunmuş. Aynı çalışmaya göre 1950’ye göre çölyak hastalığı 5 misli artmış. Bu artışın birinci nedeni günümüzde yediğimiz buğdayın melezleştirme yolları ile glüten içeriğinin artması(7). (Çölyak hastalığı Taş Devri Diyeti Kitabında ayrıntıları ile anlatılmıştır).

Son zamanlarda Glüten entoleransı lafını çok duyuyoruz biraz da bundan bahsetseniz.

Çölyak hastalığı aslında buzdağının (glüten hasarının) sadece görünen küçücük bir parçası. Bir de glüten entoleransı denilen bir hastalık tablosu var ki buna çölyak hastalığının hafif bir şekli denilebilir, yani buzdağının görünmeyen büyük parçası. Öncelikle şunu söyleyeyim ki maalesef hekimlerin ancak çok azı bu çok önemli konunun farkında.

Glüten entoleransı başta sindirim bozuklukları olmak üzere çok sayıda organ sisteminde hastalığa sebep olabiliyor (Tablo 1). Ama maalesef bu hastalıklar ile glüten tüketimi arasındaki ilişki belki de hekimlerin %99’unda akla gelmemekte ve bunların tedavisi son derece yetersiz kalmaktadır.

Glüten entoleransında çölyak hastalığında olduğu gibi bağırsak tahribatı yoktur ve kandaki çölyak testleri negatiftir. Fakat çölyak hastalığında görülen hastalıklar burada da görülür. Glüten entoleransı çölyak hastalığından çok daha yaygın ve maalesef (zaten yeteri kadar tanınmayan) çölyak hastalığından çok daha az tanınıyor.

Yapılan sınırlı çalışmalar glüten entoleransının toplumun en az %6-7’sinde olduğunu gösteriyor (8-10). Sıklığın %50’lere kadar olduğunu bildiren çalışmalar da var. Maalesef glüten entoleransını göster çok kesin bir test yok (ama çalışmalar var). IgG4 tipi gıda alerji testleri (Immu Pro, York, Cambridge testleri) kısmen yardımcı olabilir. En pratik test glütensiz bir diyet yaparak şikâyetlerin geçip geçmediğine, azalıp azalmadığını bakmak.

Çölyak hastalığı ve glüten entoleransının son yıllarda çok aşırı artmasının nedenleri neler?

Bence bu artışın birinci nedeni ekmek dışında da aşırı glüten içeren hazır gıdalar (pasta, hazır çorba, soslar, gofretler vb.) yememiz. İkinci temel neden günümüzde yediğimiz buğdayın melezleştirme yolları ile glüten içeriğinin artması (7). Zaten glüten evrimde çok yeni bir zaman sayılabilecek 10,000 yıl önce diyetimize girmiş. Glüten sindirimi oldukça zor olan bir molekül. Eskiden bununla zar zor baş ederken günümüzde bu yükü kaldırmakta zorluk çekiyoruz. Üçüncü neden de (belki de en önemlisi) modern rafine gıdaların bağırsak mikrop düzenimizi bozması sonucu faydalı mikropların azalması ve buna bağlı olarak da buğday proteini olan glütenin yeteri kadar sindirilmeden kana geçmesi.

Son yıllara yapılan özel laktobasilus türlerinin seçilip uzun süreli fermantasyona bırakılmasıyla elde edilen buğday unu ve psödo tahıl (tahıl benzeri) unlarıyla yapılan unlu mamullerde (ekşi hamur ekmeği) bu tahılların proteini olan gliadinin tamamen parçalandığı, daha az zararlı olan glüteninin %80 azaldığı bulunmuştur (11-14). Yani ekşi hamur ekmeği düşük glüten içeriği ile çölyak hastalığı ve glüten entoleransının tedavisinde kullanılabilir.

Son yazılarınızdan birinde süt ve buğday proteinlerinin bazı hastalıklarda tıpkı morfin gibi uyuşturucu etkisi olduğundan bahsetmişiniz, bunu ilk kez duyuyorum?

Aslında yediğimiz süt, ekmek, baklagiller gibi yiyeceklerde de morfin etkisi gösteren bileşikler var. Bunlara dış morfinler diyoruz. Normalde glüten (buğday proteini), kazein (süt pıhtısı, peynir, yoğurdun susuz bölümü), soyadan ve diğer yiyeceklerden sağlanan proteinler mide asiti (hidroklorik asit) ve enzimler (proteazlar) ile sindirilerek proteinlerin en küçük birimleri (tuğlaları) olan amino asitlere parçalanıyorlar. Sağlıklı bağırsaklara sahip olan kişilerde çok iyi sindirildikleri için dış morfinlerin etkileri daha hafiftir. Ama yine de süt ürünleri ve ekmek yedikten sonra oluşan bir uyku ve uyuşukluk hali birçoğumuzun yaşadığı bir durumdur.

Glüten ve kazeinin sindirilmemiş protein parçaları fazla miktarda kana geçtiklerinde morfin etkisi gösterirler (ekzorfin). Normalde vücutta üretilen serbest morfin (endorfin= iç morfin) miktarı çok azdır. Yüksek miktardaki ekzorfinler bağışıklık sistemi ve beyinin işleyiş tarzını bozarlar. Birçok otizmli ve şizofrenik hastanın ağrıya duyarsız olmasının olası nedeni bu morfin bileşikleridir. Nitekim bu hastaların %95’inin idrarlarında bu bahsedilen opioid benzeri polipeptidler fazla miktarda saptanmış(15,16).

Sindirilmemiş süt kazeinine karşı oluşan morfine beta-kazomorfin-7 ve buğday, yulaf, arpa ve çavdar proteini olan glütene karşı oluşan morfine glutenomorfin-7 denir. Opioidler kanda belirli bir seviyeyi aştıklarında insanda davranış değişikliklerine yol açan maddelerdir. Örneğin morfin bir opioid türevidir. Opioid proteinleri, beyinde ve bağırsaklarda reseptörlere bağlanarak davranış değişiklikleri, kabızlık, şişkinlik ve ishale sebep olurlar. Özetle otizmi minyatür çaplı bir morfin zehirlenmesi olarak kabul edebiliriz.

Bu dış morfin bileşikleri (ekzorfin) nerdeyse bütün otizmli çocuklarda görülen ağrıya dayanıklılık, göz teması kaybı ve öğrenme becerisinde azalma, hiperaktivite, stereotipik hareketler ve self-mütilasyon (kendine zarar verme) gibi belirtilerin oluşumunda büyük pay sahibidirler.

Diyet ile bu morfinlerin kan düzeyi azalmakta ve klinik bulgular da aynı oranda hafiflemektedir. Şizofrenik (17-19) ve otistik (20-22) hastaların üçte iki kadarı kazeinsiz-glütensiz diyetten belirgin bir fayda görmektedir.

Peki, hangi ekmeği yiyelim hocam?

Bir kere yediğimiz ekmeği iyice azaltalım. Diyetimizde sebze, süt ürünü, et ve yumurta miktarını artıralım. Ama tüketeceğimiz ekmeğin cinsi çok önemli. Öncelikle beyaz ekmeği ağzınıza sokmayın. Yiyecekseniz (ki 1-2 dilimi geçmesin) ekşi hamurdan yapılmış tam tahıl ekmeği olsun. Köy ekmekleri, Trabzon ekmeği, Vakfı-Kebir ekmeği, İstanbul Halk ekmeğin Organik ekmeği ekşi hamurdan yapılmaktadır.

İstanbul Halk ekmeğin çıkarttığı Altın Ekmek (çörek) ideal. Organik tam un, rüşeym, zerdeçal, kuru üzüm, fındık ve keçi boynuzundan yapılmış. Özellikle öğrenci çantalarına konulacak sağlıklı ve ucuz bir seçenek.

KAYNAKLAR

1. Serkan Yimsel. Bilinmeyen yönleri ile tahıl tüketimi.

2. http://www.gidahareketi.org/Files/Ekmek%20Raporu.pdf

3. Emine Şahin, Gerçek Ekmek, Hayy Kitap, 2012

4. Erickson CA, Stigler KA, Corkins MR, Posey DJ, Fitzgerald JF, McDougle CJ. Gastrointestinal factors in autistic disorder: a critical review. J Autism Dev Disord. 2005;35(6):713–727

5. Ayten Altıntaş. Ekmekler karardı! http://www.iyilikguzellik.com/artikel.php?artikel_id=144

6. Emine Şahin Geleneksel ekmeğin besleyici gücü! http://www.tumgazeteler.com/?a=3014125

7. Leenhardt F, Levrat-Verny MA, Chanliaud E, Remesy C. Moderate decrease of pH by sourdough fermentation is sufficient to reduce phytate content of whole wheat flour through endogenous phytase activity. J Agric Food Chem.2005;53(1):98-102.

8. Rubio-Tapia A, Kyle RA, Kaplan EL, Johnson DR, Page W, Erdtmann F, Brantner TL, Kim WR, Phelps TK, Lahr BD, Zinsmeister AR, Melton LJ 3rd, Murray JA. Increased prevalence and mortality in undiagnosed celiac disease. Gastroenterology. 2009;137(1):88-93.

9. http://articles.mercola.com/sites/articles/archive/2009/07/23/Why-is-Wheat-Gluten-Disorder-on-the-Rise.aspx

10. http://celiacdisease.about.com/od/glutenintolerance/a/Dr-Rodney-Ford-Interview.htm

11. Biesiekierski JR, Newnham ED, Irving PM, Barrett JS, Haines M, Doecke JD, Shepherd SJ, Muir JG, Gibson PR. Gluten causes gastrointestinal symptoms in subjects without celiac disease: a double-blind randomized placebo-controlled trial. Am J Gastroenterol. 2011;106(3):508-14

12. Sapone A, Bai JC, Ciacci C, Dolinsek J, Green PH, Hadjivassiliou M, Kaukinen K, Rostami K, Sanders DS, Schumann M, Ullrich R, Villalta D, Volta U, Catassi C, Fasano A. Spectrum of gluten-related disorders: consensus on new nomenclature and classification. BMC Med. 2012;10:13. doi: 10.1186/1741-7015-10-13.

13. DiCagno R, De Angelis M, Auricchio S et al. Sourdough bread made from wheat and nontoxic flours and started with selected lactobacilli is tolerated in celiac sprue patients. Appl Environ Microbiol. 2004;70:1088–1096

14. Rizzello CG, De Angelis M, DiCagno R, et al. Highly efficient gluten degradation by lactobacilli and fungal proteases during food processing: new perspectives for celiac disease. Appl Environ Microbiol. 2007;73:4499–4507

15. Greco L, Gobbetti M, Auricchio R et al. Safety for patients with celiac disease of baked goods made of wheat flour hydrolyzed during food processing. Clin Gastroenterol Hepatol. 2011;9(1):24-9.

16. Finegold SM, Molitoris D, YuliSong Y et al. Gastrointestinal microflora studies in late-onset autism. Clin Infect Dis. 2002;35 (Suppl 1):S6-S16.

17. Dohan FC, Grasberger JC. Relapsed schizophrenics earlier discharge from the hospital after cereal-free, milk free diet. Am J Psychiatry 1973; 130(6): 685-88.

18. Vlissides DN, Venulet A, Jenner FA. A double-blind gluten-free/gluten-load controlled trial in a secure ward population. Br J Psychiatry. 1986;148:447-52.

19. Singh MM, Kay SR. Wheat gluten as a pathogenic factor in schizophrenia. Science. 1976;191(4225):401-2.

20. Millward C, Ferriter M, Calver S, Connell-Jones G. Gluten- and casein-free diets for autistic spectrum disorder. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(2):CD003498. doi: 10.1002/14651858.CD003498.pub3.

21. Elder JH, Shankar M, Shuster J, Theriaque D, Burns S, Sherrill L. The gluten-free, casein-free diet in autism: results of a preliminary double blind clinical trial. J Autism Dev Disord. 2006;36(3):413-20.

22. Knivsberg AM, Reichelt KL, Høien T, Nødland M. A randomised, controlled study of dietary intervention in autistic syndromes. Nutr Neurosci. 2002;5(4):251-61.

Mart 2012 tarihinde Sağlık ve Gıda Güvenliği Hareketi’nin önerdiği Ekmek Tebliği (2).

Amaç

Madde 1- Bu Tebliğin amacı, insan tüketimine sunulan ekmek ve ekmek çeşitlerinin üretim, muhafaza, taşıma ve pazarlanmasında nitelik ve sağlık özelliklerini belirlemektir.

Kapsam

Madde 2- Bu Tebliğ, yufka, bazlama, pide, simit ve benzerleri dışındaki insan tüketimine sunulan ekmek çeşitlerinin üretimini kapsar.

Dayanak

Madde 3- Bu Tebliğ, 11.06.2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 23’üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

Madde 4- Bu Tebliğde geçen;

a) Ekmek: Katkısız tam buğday ununa; su, tuz ve ekşi maya ilave edilip yoğrulması, şekillendirilmesi, fermantasyona bırakılması ve pişirilmesi ile yapılan ürünü,

b) Çavdarlı Ekmek: Katkısız tam buğday ununa, yüzde 50 oranında çavdar unu, su, tuz ve ekşi maya ilave edilip yoğrulması, şekillendirilmesi, fermantasyona bırakılması ve pişirilmesi ile yapılan ürünü,

c) Yulaflı Ekmek: Tam buğday ununa yüzde 25 yulaf unu, su, tuz ve ekşi maya ilave edilip yoğrulması, şekillendirilmesi, fermantasyona bırakılması ve pişirilmesi ile yapılan ürünü,

ç) Tahıl Ekmeği: Tam buğday ununa yüzde 15 çavdar, yüzde 15 yulaf, su, tuz ve ekşi maya ilave edilip yoğrulması, şekillendirilmesi, fermantasyona bırakılması ve pişirilmesi ile yapılan ürünü,

d) Çeşnili ekmek: a ve b bendinde tanımlanan karışıma, tahıl unları, zeytinyağı, susam, tahin, ceviz, zeytin ve benzeri maddeler katılarak yapılan ürünleri,

e) Tam buğday unu: Buğdayın yıkanması haricinde, un haline getirildikten sonra kepek, rüşeym ve endospermi ayrılmaksızın elde edileni ve herhangi bir katkı eklenmeyen buğday un,

f) Ekşi maya: Geleneksel yöntemlerle buğday veya diğer tahıl unları kullanılarak hazırlanmış ve doğal ekşi hamur bakterileri ile fermente edilmiş ürün,

g) Çeşni maddesi: Sert kabuklu meyveler, kurutulmuş meyveler, yağlı tohumlar, bal, pekmez, tahin, peynir altı suyu tozu, baharat, yumurta, patates gibi yenilebilir diğer ürünleri,

ğ) Su: 17.02.2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik”te yer alan özelliklere uygun insani tüketim amaçlı suları,

h) Tuz: Rafine edilmemiş öğütülmüş kaya tuzu

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Hayvancılık sektörünün gelişememesi ve dışa bağımlılıktan kurtulamaması beraberinde bu kaynaktan sağlanan gıdalarda hilelerin ve sahtekârlıkların artışını getirmektedir. İnsan sağlığı ciddi tehdit altında bulunmaktadır. Hatta gıdada hilenin hızına bilim bile yetişememektedir. Temel gıda maddeleri başta olmak üzere sofralara konan birçok gıdanın içine insan sağlığına da zarar verecek nitelikte maddeler katıldığı, yiyeceklerin kimyasal işleme tabi tutulduğu yetkili makamlar tarafından bile inkâr edilememektedir.

9 Mayıs 2006 Cumhuriyet Tarım-Hayvancılık ekinde yayınlanan (Sayı;21: sayfa;21) bu önemli yazı Ankara Bölgesi Veteriner Hekimler Odası Yönetim Kurulu Bşaşkanı Prof. Dr. Ayhan FİLAZİ tarafından kaleme alınmış.

Gıdada hilenin hızına bilim bile yetişemiyor

Tarım ve Köyişleri Bakanlığının faaliyeti içerisine giren tarım, hayvancılık ve gıda ile ilgili sorunlar ülkemizde halen çözümlenememiş ve gittikçe de içinden çıkılamayacak bir boyuta sürüklenmektedir.

Ülkemizde ve dünyada 20.yüzyılın son çeyreğinde başlayan ve içinde bulunduğumuz 21. yüzyılda hızlı bir değişim yaşanmaktadır. Bu değişimden doğal olarak tarım ve hayvancılık da etkilenmekte, eski yeni, olumlu olumsuz, iyi kötü gibi karşıt kavramlar çatışmakta ve yeni değer yargıları, yeni sorunlar ortaya çıkmaktadır. Böyle bir ortamda ülkemizin ekonomik anlamda dışa açılımını sağlayacak, kırsal ekonomik kalkınmanın itici gücünü oluşturacak potansiyele sahip tek güç tarım ve hayvancılık sektörüdür. Bir takım popülist yaklaşımlarla verimliliğini artıramamış, diğer sektörler içinde eritilmeye çalışılmaktadır.

Yıllardır gelen her iktidar gibi bu iktidar da hayvancılık sektörüne yönelik ekonomik politikalar konusunda yapılan uyarıları dikkate almamayı bir yücelik saymaktadır. Üstelik gücünü aldığı Meclisteki çoğunluğa dayanıp daha ileri giderek bu sefer hayvancılığı tamamen katletmeye çalışmaktadır.

Hayvancılık sektörü, devlete yıllardır başlı başına bir sektör olarak değil, bir yan iş kolu olarak tanıtılmıştır. Bu yanlış, bir devlet politikası olmamasına karşın, yönetime egemen olan anlayış, devleti bu şekilde yönlendirmiştir. Hâlbuki gelişmeyen hayvancılık sektörü, diğer birçok sektörün gelişmemesine de neden olmuştur.

Öncelikli olarak, ülkemizin koşullarına uygun ulusal bir hayvancılık politikası ne yazık ki yoktur. Ülkenin kırsal kalkınması ancak ulusal hayvancılık politikası oluşturulması ve uygulanması ile mümkündür. Güneydoğudaki terörü besleyen ve köyden kente göçü teşvik eden işsizlik sorunu da böylece ortadan kalkacaktır. Hayvancılık sektörü, kendi üretim yönü dışında birçok sektöre hammadde sağlayan sürükleyici ve istihdam yaratıcı bir sektördür. Merkezden güdümlü üretici birlikleri ve çok amaçlı kırsal kalkınma kooperatifleri yerine üretim alt sektörlerine (besi, tavukçuluk, süt vb) göre kurulmuş, üretimi endüstri ve pazarlama ile bütünleşmiş ihtisaslaşmış kooperatif modelleri ve tabandan gelişen demokratik üretici birliklerinin kurulması en başta gelen önceliklerdir.

Türkiye, mevcut sosyo- ekonomik ve coğrafi yapısıyla her türlü hayvansal üretime uygun ve çok önemli bir potansiyele sahiptir. Ancak, ülkenin sahip olduğu bu potansiyel yanlış planlama ve uygulamalar sonucu akılcı ve verimli bir biçimde kullanılamamaktadır.

Hayvancılık sektörünün gelişememesi ve dışa bağımlılıktan kurtulamaması beraberinde bu kaynaktan sağlanan gıdalarda hilelerin ve sahtekârlıkların artışını getirmektedir. İnsan sağlığı ciddi tehdit altında bulunmaktadır. Hatta gıdada hilenin hızına bilim bile yetişememektedir. Temel gıda maddeleri başta olmak üzere sofralara konan birçok gıdanın içine insan sağlığına da zarar verecek nitelikte maddeler katıldığı, yiyeceklerin kimyasal işleme tabi tutulduğu yetkili makamlar tarafından bile inkâr edilememektedir.

Ufalanmış peynirin birleştirilip yeniden kalıp peynir yapıldığını, dana kıymaya tavuk sakatatının katıldığını, sütün yağının alınıp yerine margarin konulduğunu biliyorduk ama daha kötüleri de var. Örneğin küflü kaşarlar eritme peyniri yapılıyor. Tavuk dönerin içine tavuk derisi, bağırsak, paça ve sakatatlar baharatlanarak karıştırılıyor. Kırmızı bibere kiremit tozu ekleniyor. Kalitesiz bulgura boya katıp ayıp örtülüyor. Zeytinyağına rafine ayçicek, kanola, fındık ve tereyağı karıştırılıyor. Son kullanma tarihi geçmiş sucuklar yeni yapılan sucukların içine katılıp yeniden imal ediliyor.

Salam ve sosislerin içine hayvansal atıklar katılıyor. Soya baharatla karıştırılıp sucuk imalatında kullanılıyor. Baharatlar arasına kurutulmuş ot ve sap karıştırılıyor. Depolarda iyi muhafaza edilmediği için küflenen çaylar da soframıza geliyor. Eve alınan sucuklarda hiç et olmayabiliyor, dana kıymanın içine sırf renk versin diye karaciğer ve bağırsak konabiliyor. Marketlerde bozulmaya başlayan etler terbiyelenip mangallık diye satılabiliyor. Balların ise arı yüzü görmeden üretildiğine bile tanık olduk.

Türkiye’de sahte gıda piyasasında ürün yelpazesi bir hayli geniş. Çiftlikten sofraya gıda güvenliği denilen olgu henüz ülkemize yerleşmemiş. Büyük umutlarla çıkartılan ve Avrupa ülkeleriyle uyumlu diye yutturulan 5179 sayılı Gıda Yasası bunu sağlamaktan uzak. Denetim ve kontroller yok denecek kadar az. Bu ülkenin başkentinde satılan etlerin %50’si kaçaksa ve herkesin gözü önünde kaçak hayvan kesimi yapılabiliyorsa bunlar normaldir diyebilirsiniz. Yapılmak istenen şey hayvancılığı katletmekse bunun başarıyla uygulandığını görüyoruz. Hayvancılık öldü. Yakında tarım da bitecek gibi. Gelişmiş ülkelerin semirmiş pardon büyük şirketleri şimdiden iştahlı bir şekilde pazara girme hazırlığında. Az kaldı. Sıradaki gelsin!

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

2004 yılında Türkiye’de 8,5-9 katrilyon lira aralığında (yaklaşık 6 milyar dolar) olan toplam devlet ilaç harcaması, 2005 yılında 11-11,5 katrilyon lira aralığına (yaklaşık 8.5 milyar dolar) çıkmış ve “devletin ilaca yaptığı harcama savunma harcaması ile başabaş” noktaya gelmiştir. Bazı ilaç firmaları, bu büyük pastayı hem daha da büyütmek hem de pastaki paylarını artırmak için bazı hekimlerle işbirliği yaparak devleti ve dolayısıyla da halkı soymaktadırlar.

Bültenimizin bu sayısında 8 Ekim 2006 tarihinde Vatan gazetesinden Hilal ÖZTÜRK’ün Roche ilaç şirketi ile ilgili haberini ve ünlü gazeteci Necati Doğru’nun bu haberle ilgili yorumunu okuyacaksınız.

Necati Doğru “Tamam da şeytan tek mi? Şeytan sadece Roche mi? Diğerleri ne oldu? Benzer yönetmelerele “devleti hastanesinden, SSK’sından, hasta olmuş yurttaşından” soyan ve pahalı ilaç sattan 29 yerli ve yabancı ilaç şirketinden daha söz ediliyordu. Onlar ne oldu?” diyor haklı olarak

Roche’un kirli çamaşırları

Roche ilaç şirketinin, doktorları nasıl rüşvetle satın alıp, hasta olmayanlara bile kendi ilaçlarını sattığı, personelin iç yazışmalarıyla gözler önüne serildi…

Uluslararası ilaç devi Roche’un NeoRecormon adlı kanser ilacını küçük bir depoya 88 milyon liraya, SSK’ya ise 230 milyona fatura ederek devleti 8.2 milyon YTL zarara uğrattığı skandalını ilk VATAN duyurmuştu. Bu haber üzerine Roche eski Genel Müdürü Faruk Yöneyman’ın da aralarında olduğu 17 kişi yargılanmaya başladı.

Roche’un ikinci skandalını da yine VATAN ortaya çıkardı. Firma bu kez Neupogen adlı kanser ilacıyla devleti 2.5 milyon YTL zarar ettirdi. Şimdi iki dosyanın birleştirilmesi bekleniyor.

Bu davalar kapsamında emniyet güçlerinin ilaç devinin bilgisayarlarında yaptığı incelemeler ise daha da korkunç skandalları ortaya çıkardı. Bilgisayarların şifrelerini, ilk skandalları basına sızdıran Roche yöneticilerinden Veysi Mungan sayesinde kırmayı başaran polis, Roche’un birçok rezil oyununu gözler önüne seren e-maillere ulaştı. İşte skandal yazışmalar…

1 – 150 doktora 850 YTL diskoya giriş parası

Bir e-mail’de, doktorların diskoya giriş ücretinin karşılaması isteniyor: “Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Onur Bey, 150 kişilik davetli topluluğunun Hilton Otel’deki eğlence için 850 YTL olan disko giriş ücretini finanse etmemizi istedi. Onur Bey bize çok yakın, Schering Plough’a (ilaç firması) mesafelidir. Roferon-A ve Pegasys’de (Kemoterapi ve Hepatit-C ilaçları) tam olarak destek vermektedir. Pegasys’in piyasaya çıktığı hafta, 4 hastanın Peg-İntron (Schering Plough’un ilacı) raporunu Pegasys’e çevirmiştir.”

2 – Doktor Bey bilgisayarına plazma monitör istiyor

Roche çalışanı C. C’den Ö. K’ya: “Siyami Ersek Hastanesi’nden Dr. B. Ç firmamızdan bilgisayarı için plazma monitör talep etmektedir. Hekim ürünlerimizin en büyük destekçisi olup, heyet raporu konusunda da her zaman yardımcı olmaktadır. Bu plazma monitörün fiyatı da 350 dolar+KDV olup, piyasadaki en düşük fiyattır.”

3 – Hastası olmayan ilçede yoktan hasta icat ettiler

Roche çalışanları M.E. ve S.Ç.’nin gönderdiği mail: “Kırklareli Kavaklı Belediyesi aracılığıyla 9 Ağustos 2004 tarihinden itibaren bir hafta süreyle osteoporoz, romatoid artrit, hipertansiyon, hiperlipidemi ve obezite taraması yapacağız. Kavaklı yaklaşık 3500 nüfusa sahip, büyük çoğunluğu orta yaş ve üzeri. Kavaklı eczanesinde yaptığım reçete analizine göre osteoporoz ve obezite raporlu hastalar yok. Tarama sonucunda osteoporoz ve romatoid artrit tanısı koyulan hastalar Kırklareli Devlet Hastanesi’nde görevli Dr. M.D.’ye, hipertansiyon, obezite tanısı koyulan hastalar da dahiliye uzmanı H.Y.’ye yönlendirilecek.”

4 – Doktor odası tadilatı için hastaların yarısına Roche

Yine bir Roche çalışanının maili: “B. Bey, devlet hastanesinde çalıştığı 4 arkadaşıyla ortak bir yer açıyor. Doktor odasının tadilatını talep ediyorlar. Devlet hastanesi hastalarının yüzde 50’sine, özel merkezde de yüzde 70’ine Neorecormon reçete edecekler. Tadilat tutarı 1.700 YTL.”

5 – 50 diyaliz makinesine süresiz NeoRecormon

Roche çalışanı K. E’den E. Ç’ye gönderilen mail: “Mıntıkam dahilinde bulunan U. Eczanesi sahibi B.U, P… Hospital yanında inşası devam etmekte olan binada açmak istediği diyaliz merkezi için 50 diyaliz makinesi istiyor. Bir yıl sonraki hedefi bu diyaliz ünitesindeki hasta sayısını 200’e ulaştırmak ve isteğinin karşılanması halinde daimi olarak hastalara NeoRecormon kullandırtmaktır.”

6 – 7500 YTL’lik alışveriş çeki karşılığında orduya ilaç

Ordudan bir hekimle anlaşan Roche çalışanı, alışveriş çeki karşılığında, askerlere Roche’un mantar ilaçlarını yazmasını sağladığını anlatıyor. Mantar ilacının yanısıra araya romatizma ilacı Tilcotil sıkıştırıldığı da dikkat çekiyor: “7500 YTL’lik GİMA çeki karşılığında, 66. Zırhlı Tugayı sorumlu hekimiyle, her bir celp döneminde birliğe katılan yeni erlere mantar taraması planlanmıştır… 2004 sonuna kadar 3 celp dönemindeki askerlere 3 bin 500 Oceral, 4 bin Oceral solüsyon ve 3 bin 500 kutu Tilcotil satışı hedeflenmektedir…”

7 – Profesör’e reçete karşılığı 10 bin YTL’lik bütçe

Roche çalışanı T.B’den T. Ü’ye gönderilen mail: “Prof. Dr. S.T ağırlığı herkesçe bilinen bir hekimdir. Bu hekimin özellikle talepleri ve reçeteleri tamamen bize dönmüş durumda. Başında bulunduğu B. Diyaliz Merkezi 2.5 ay gibi kısa bir zamanda 65 hastaya ulaştı. Hekim bizden acil olarak 10 bin YTL +KDV ’lik bir bütçe talep etmiş ve yıl içinde bizi çok zorlayacak isteklerde bulunmayacağını belirtmiştir. Ayrıca kongreler konusunda bizi rahatlatacak, 2-3 kişi birden götürün gibi talepleri olmayacak.”

8 – 110 hastaya kemik ölçümü yapıp 100’üne ilaç yazdılar

Skandal e-mailler arasında, 13 Ekim 2003’te Giresun Devlet Hastanesi’nin dolaylı olarak Roche’un sponsorluğunda ‘Hipertansiyon ve Osteoporoz Taraması’ yaptığı anlaşılıyor: “Hastane müdürü L. Bey taramayı yapabileceğimiz boş bir yer olmadığı için EKG odasını boşaltıp, bize tahsis etti. İhtiyacımızı sağlamak için başhemşireyi görevlendirdi.

Belediye meydanında bir gün önceden hazırladığım ve taramayı haber veren afişler astırdım. Belediyeden anonslar 4 gün önceden yapılmaya başlandı. Hatta yerel TV’lerden alt yazılar geçti. Tarama 09.00’da başladı ve hastalar tek tek içeri alınıp kemik ölçümü yapıldı. Sonuçlar Ortodontist Dr. B.T’ye ulaştırıldı. Doktorumuz karnesi yanında olanlara anında Rocaltrol (kemik erimesi ilacı, kutusu 100 YTL) yazarken, karnesi olmayanlara da reçete yazıp çarşamba günü hastaneye gelmelerini, bu ilacı uzun süre kullanılacağı için de rapor çıkarmaları konusunda bilgilendirdi.” Bu sırada oldukça şaşırtıcı bir sonuç ortaya çıkıyor.

Taramaya katılan 110 hastadan, 100’üne kemik erimesi teşhisi konuluyor. Roche çalışanı, mailinde çalışma arkadaşına bu mutluluk tablosunu anlatırken şu ifadeleri kullanıyor: “T.. Hanım, taramanın bir kaç dakikasını kameraya çektim. Sonra da kendime kızdım. ‘Keşke’ dedim, ‘Kamerayı bir yere sabitleseydim de, doktorun her reçeteye Rocaltroll (Roche’un kemik ilacı) yazdığını T… Hanım da görebilseydi. Benim gibi o da çok mutlu olurdu’ diye içimden geçirdim…”

Roche skandalı polis raporuna böyle yansıdı

Roche çalışanlarının bilgisayar kayıtlarında ortaya çıkan skandal yazışmalar İstanbul Organize Şube Müdürlüğü’nün raporunda çarpıcı bir değerlendirmeyle yer aldı. İstanbul Organize Suçlar Şube Müdürü Mutlu Ekizoğlu ve 10 uzman polisin imzaladığı raporda varılan sonuçlar şöyle ifade edildi:

* İLAÇ YAZDIRMAK İÇİN HER YOLA BAŞVURDULAR: İlaçların tanıtımı ile ilgili kanun ve yönetmelikler gayet açık ve net olduğu halde, ne kanuna bakıldığı, ne yönetmeliklerle ilgilenildiği, hatta bununla da yetinilmeyip kendiliklerinden yönetmelikler icat edildiği gözlenmiştir. İlaçların daha fazla satılması ve insanlar hasta olsun olmasın ilaçlarının reçete edilmesi için her türlü yola başvurdukları anlaşılmıştır.
* BASİT HEDİYELERLE DOKTORLARI ETKİLEDİLER: Bazen çok basit bilgisayar, televizyon, klima gibi hediyelerle ya da kongre masraflarını karşılama ile bazen de muayenehane ya da polikliniklerinin tadilatlarında yardımcı olma gibi yöntemlerle doktorlarımızı etkiledikleri, bu sayede de ilaçlarının daha fazla reçete edilmesini sağladıkları görülmüştür.
* HASTA VE HASTALIK TÜRETTİLER: Herhangi bir kasabamızda ve ilçemizde, anlaştıkları bir doktorumuz vasıtasıyla gizli gizli sağlık taramaları düzenledikleri, sonucunda da yeni hastalar ya da hastalıklar türeterek sadece ilaçlarının reçetelenmesini sağladıkları görülmüştür.
* ECZA DEPOLARIYLA TEKEL KURDULAR: Ayrıca ecza depoları üzerinden uyguladıkları cezalandırma yöntemi ile SSK ihalelerine, sadece anlaşmalı oldukları ecza depolarını soktukları ve böylece tekel meydana getirerek toplu alım yaptığı halde sırf devlet kuruluşu olduğu için en yüksek fiyattan ilaç sattıkları görülmüştür.
* HİZMET FATURALARIYLA VERGİ KAÇIRDILAR: Ayrıca ‘hizmet faturası’ olarak adlandırılan sistem sayesinde de, ‘vergi vermekten kaçınarak’ açıkça vergi kaçırdıkları görülmüş ve bu hususlarla ilgili yeteri kadar e-mail kaydına rastlanmıştır.

Güneşe bakarsın.

Uzaklarda bir yıldız.
Ağaca bakarsın.

Yakmaya yarar dersin.
Suya bakarsın.

Aklına ıslanmak gelir.
Çiceğe bakarsın.

Doğanın müsrifliği sanırsın.
Kadına bakarsın.

Sadece cinsellik görürsün.

Çünkü sende aşk yoktur.
Türkiye’deki “büyük ilaç soygunu da” aşksız bakışa döndü; “ilaç satarak devleti soymak” deyince akla sadece Roche şirketi gelir oldu. Evet helal süt emmiş bir savcı (Nazmi Okumuş) çıktı, bilgi, belge, kanıt, ifade topladı, Organize Suçlarla Mücadele Şubesi’nin de helal süt emmiş polislerini harekete geçirdi, hep birlikte derinliğine indiler.

Neler çıkıyor neler!

Ahlaksız doktorlar, şirketlerin profesyonel yöneticileri, ahlaksız ecza depoları, gizli anlaşma yapmalar, sağlıklı binlerce insana “bunlarda kemik erimesi var” diye teşhis koydurup ömür boyu ilaç satımını sürdürmeler. Ölüm raporlarını değiştirmeler.

***

Tamam da şeytan tek mi?

Şeytan sadece Roche mi?

Diğerleri ne oldu?

Benzer yönetmelerele “devleti hastanesinden, SSK’sından, hasta olmuş yurttaşından” soyan ve pahalı ilaç sattan 29 yerli ve yabancı ilaç şirketinden daha söz ediliyordu.

Onlar ne oldu?

Biliyor musunuz? TIP Kurumu Genel Sekreteri Ali Rıza Üçer ile TIP Kurumu Başkanı Mehmet Altınok’tan aldığım bilgiye göre Türkiye’de “devletin ilaca yaptığı harcama savunma harcaması ile başabaş” noktaya gelmiştir.

Yılda 8.5 milyar dolar.

Çok büyük haracama!

Ve her yıl artmakta!

İki yil önce yani 2004 yılında 8,5-9 katrilyon lira aralığında (yaklaşık 6 milyar dolar) olan toplam devlet ilaç harcaması, 2005 yılında 11-11,5 katrilyon lira aralığına (yaklaşık 8.5 milyar dolar) çıkmıştır. Ve uzamanların altını çizerek yaptıkları uyarıya göre devletin ilaç harcamasındaki hızlı artış AKP iktidarının; “SSK’nın avantajlı ilaç alım modeleni” kaldırması üzerine bu boyuta gelmiştir.

***

Artış sürecektir.

Türkiye’nin 2005 yılındaki ilaç ve eczacılık ürünleri ithalatı 3 milyar dolara yaklaşmış, ilaç ihracatının ithalatı karşılama oranı yalnızca yüzde 8.5’da çakılıp kalmıştır. Küresel (çok uluslu) ilaç şirketleri, Türkiye ilaç pazarının yüzde 65’ni ele geçirmişlerdir ve 1996 yılında 12 bin 600 ton olan ilaç ham maddesi üretimi 2003 yılında yüzde 70 oranında gerileyerek sadece 3 bin 900 tona inmiştir.

Çok hızlı büyüyen.

Dışa bağımlığı artan.

İlaç hammadesi de üretemeyen ve ayrıca ilaç tüketiminin ulasal gelire oranı her yıl korkunç bir hızla artan böyle bir pazarda yerli ve yabancı ilaç şirketleri bir olarak ya da birbirlerinin “şeytanlıklarını” taklid ederek rekabetin de boynunu vuruyorlar. Devleti (Türkiye’yi ve son tahlilde halkı) soyuyorlar.

Roche’u anladık.

Öğrendik.

29 şirket daha vardı.

Onlar ne oldu?

Necati Doğru 8 Ekim 2006 Vatan

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Son yirmi beş yıldan beri tıp ve tüketim kültürü, kontrolden çıkmış bir hengâmenin içinde sürükleniyor. Bu sürüklenmenin etkileri ilk kez bu denli ayrıntılı olarak gözler önüne seriliyor.

Hayat kurtarması, hastaları iyileştirmesi beklenen “beyaz önlüklü” tıp, her ne pahasına olursa olsun daha çok satmak isteyen “siyah şapkalı” agresif bir endüstriye dönüştü. İşte modern tıbbın karanlık yüzüne yolculuk tam da bu dönüşümün hikâyesi aslında. Bültenimizin bu sayısında Hayy Kitaptan çıkan Beyaz Önlük-Siyah Şapka adlı kitabın tanıtımını yapacağız. Dr. Carl Elliott’un kaleme aldığı bu kitabı Şiirsel Taş Türkçe’ye kazandırmış. Ön sözünü Uz. Dr. Yavuz Dizdar’ın yazdığı bu kitabı bültenimizi izleyen bütün okurlarımıza hararetle tavsiye ederiz.

BEYAZ ÖNLÜK – SİYAH ŞAPKA

Son yirmi beş yıldan beri tıp ve tüketim kültürü, kontrolden çıkmış bir hengâmenin içinde sürükleniyor. Bu sürüklenmenin etkileri ilk kez bu denli ayrıntılı olarak gözler önüne seriliyor.

Hayat kurtarması, hastaları iyileştirmesi beklenen “beyaz önlüklü” tıp, her ne pahasına olursa olsun daha çok satmak isteyen “siyah şapkalı” agresif bir endüstriye dönüştü. İşte modern tıbbın karanlık yüzüne yolculuk tam da bu dönüşümün hikâyesi aslında.

The New Yorker ve The Atlantic Monthly’de yazan, tıp doktoru ve biyoetik uzmanı Carl Elliott, bizi davet ettiği bu yolculukta, eski usul hekimlik anlayışını, tüketim kapitalizmine feda eden sosyoekonomik değişimi, karanlığa katkı sunan aktörleri deşifre ediyor. Mesela ilaç üreticileri için “bilimsel” makaleler kaleme alan yazarlar, yani ilaç firmalarının sözünden çıkmayan hayaletler! Hekimleri armağana boğma yarışında, satış kotasını tutturmak için elinden geleni ardına koymayan tıbbi satış mümessilleri, tıp camiasını son gelişmeler konusunda bilgilendirmek için dünyayı gezen “fikir liderleri”, ticarileşmiş tıbbın endüstri desteğiyle sunduğu bütün nimetlerin denetiminden sorumlu olan etik uzmanları… Ve profesyonel kobaylık müessesesi… Hepsi aydınlığın etrafına birer tuğla koyarak karartıyor ortamı.

Carl Elliott ise küçük bir kibrit çakıyor ve kurumsallaşmış olduğu için artık hiç kimsenin bir sorun olarak algılamadığı “aldatma kültürü”nü keşfe çıkıyor. Elliott, insanı derinden sarsan öyküleri ve renkli karakterleri bir sıçrama tahtası olarak kullanıp, para etrafında dönen önemli etik sorunların kökenini araştırıyor. Acaba alınıp satılmaması gereken bazı şeyler olabilir mi? İş etiği hangi açılardan tıp etiği ile çatışır? Ve tıp alanındaki tüketim kültüründe ters giden nedir? Elliott bu soruları sorarken, ister istemez neşterini dokunduruveriyor!

O neşterin dokunduğu tıbbın yumuşak karnından ortaya saçılanları okuduğunuzda siz de çok şaşıracaksınız!

Kitabın içinde ne var?

ÖNSÖZ – Uzm. Dr. Yavuz Dizdar

BİRİNCİ BÖLÜM – Kobaylar

İKİNCİ BÖLÜM – Hayaletler

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM – Tanıtım Elemanları

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM – Kanaat Önderleri

BEŞİNCİ BÖLÜM – Basın Sözcüleri

ALTINCI BÖLÜM – Biyoetik Uzmanları

Kitabın özeti:

Bir hekim ve etik uzmanı olan Carl Elliott, “Beyaz Önlük Siyah Şapka” adlı kitabında, tıp dünyasına eleştirel gözle farklı cephelerden bakıyor. İlaç araştırmalarında denek olarak kullanılan kobayların cephesinden, kimi düzmece olan bilimsel makaleleri kaleme alan hayalet yazarların cephesinden, doktorları belirli ilaçları reçeteye yazmaları için manipüle etmeye çalışan tıbbi satış mümessillerinin cephesinden, tıp etiğini meslek edinen ancak endüstrinin maşasına dönüşebilen biyoetik uzmanlarının cephesinden…

Elliott, kendilerine bir tür geçim kaynağı yaratmak için ilaç çalışmalarına katılan profesyonel deneklerin, yani kobayların tecrübelerinden sunduğu kesitlerde bir yandan kobaylık müessesesinin etik yönünü sorgularken, diğer taraftan peş peşe ilaç çalışmalarına katılan kobaylarla yürütülen bu araştırmaların bilimselliğinin ne denli su götürür olduğunu gözler önüne seriyor.

Elliott, eskiden tıp fakültelerinde ya da eğitim hastanelerinde yürütülen ilaç çalışmalarının, ilaç firmaları tarafından özel sektöre nasıl kaydırıldığını anlatırken, bu değişimin sonucunda türeyen sözleşmeli araştırma kuruluşlarının, ilaç geliştirme sürecinin her aşamasında ürünün arkasını nasıl kolladığını, ilacın hızla onay alabilmesi için yapılanları ve bu arada görmezden gelinenleri, hasıraltı edilen bilgileri, kurumsal inceleme kurullarının bu süreçteki rolünü deşifre ediyor. Yazar, hekim sorumluluğu ile endüstri arasındaki çıkar çatışmalarının ne denli tehlikeli olabileceğini vurgularken, geçmişte ilaç firmalarından bazılarına karşı açılan hukuk davalarından da çarpıcı örnekler veriyor.

Elliott’ın örneklerle irdelediği bir başka konuysa, kanıta dayalı tıbbın temelini oluşturan klinik araştırmalar ve bu araştırmaların yazılı metne dönüştürülmesiyle hazırlanan bilimsel dergilerde yayımlanan makaleler. Tıp yayıncılığı sektörünü de masaya yatıran Carl Elliott’ın sorguladığı konulardan bir başkası, hekimlerin hastalarına uyguladığı tedavileri yönlendiren bilimsel makalelerin güvenilirliği.

“İlaç pazarlamasının çoğunlukla pazarlama gibi gözükmemesi gerektiği düşünülür” diyor Carl Elliott. “Hekimler, reklâmlara değil, deneysel kanıtlara dayanarak ilaç yazdıkları konusunda ısrar ederler (hastalar da buna inanmak ister). Bu nedenle, ta başından beri ilaç üreticileri pazarlama araçlarını deneysel kanıt sunan araçlara olabildiğince yakın bir kılıkta tasarlamaya çalışmışlardır: Tıbbi dergiler, bilimsel makaleler, özetler, sempozyumlar, konferanslar, slayt gösterileri ve yuvarlak masa toplantıları.”

O halde büyük ölçüde ilaç endüstrisinin güdümünde hazırlanan, son derece bilimselmiş gibi görünen bu ayrıntılı senaryoya ne kadar güvenebiliriz? Bir başka deyişle, finansal çıkarların her şeyin üzerinde olduğu bir alanda at koşturan ilaç firmalarının arasında hastaların çıkarlarını ön planda tutmakla yükümlü olan doktorlar da, yine ilaç endüstrisinin desteğiyle yapılan çalışmalara, yayımlanan makalelere, yapılan toplantılara göre karar veriyorlarsa, verdikleri kararların gerçekten de hastaların çıkarını gözettiği iddia edilebilir mi? Dahası, tıp profesyonelleri bu aldatmacanın ne kadar farkında?

Yazar, ilaç endüstrisiyle tıp dünyası arasındaki çetrefilli çıkar ilişkilerine dikkat çekerken, bu ilişkilerde önemli rol üstlenen iki grubun etkisini özellikle inceliyor. Bunlardan birincisi, ilaçların satışından sorumlu olan tıbbi satış mümessilleri, yani endüstriyle doktorlar arasındaki ana iletişim kanalını oluşturan ve satışından sorumlu oldukları ilacın kotasını tutturmak için didinip duran firma temsilcileri. Diğeri ise, kendi alanlarındaki son gelişmeleri meslektaşlarına duyurmak üzere toplantıdan toplantıya koşturan ve hayalet yazarların hazırladığı makalelerin altına kendi imzasını koyan kanaat önderleri.

Sonuç olarak Carl Elliott’ın anlattıkları, aslında toplumun herhangi bir kesimini değil, hepimizi ilgilendiriyor. Sağlık hizmetlerinden faydalanan/faydalanamayan vatandaşları, hastaları, potansiyel hasta adayları olan sağlıklı nüfusu… Sağlık sektöründe çalışan tüm profesyonelleri, şu anda tıp fakültelerinde öğrenci olup da birkaç yıl sonra hastaların sorumluluğunu üstlenecek olan doktor adaylarını, meslek örgütlerini… İlaç firmalarının CEO’dan medikal müdüre, ürün müdüründen tıbbi satış mümessilline varana dek bütün çalışanlarını… Sağlık muhabirlerini, tıp yayıncılığıyla uğraşanları… Elliott her ne kadar Birleşik Devletler’deki çığırından çıkmış sağlık sisteminin genel bir resmini çiziyor gibi görünse de, aslında tüketim kapitalizminin sağlık sistemini nasıl ele geçirmiş olduğunu anlatıyor kitabında; dolayısıyla verdiği örnekler Birleşik Devletlerle sınırlı değil, küreselleştiği ve sermayenin esiri olduğu ölçüde kirlenmiş sağlık sisteminin parçası olan bütün ülkelerle ilgili.

Olağan Şüpheliler (The Usual Suspects*)

İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi’nden 1988’de mezun olduğumda, ilaç endüstrisinin hayatımı bu kadar derinden etkileyebileceğini kuşkusuz ben de bilemezdim. İlk görev yerim o zamanlar Siirt’e bağlı olan Batman’ın İki Numaralı Sağlık Ocağı’ydı. İki katlı küçük bina şehrin göçer mahallesi tarafında kalıyordu, koyun ahırlarıyla bezeli yol alabildiğine tezek kokardı. O yıl kış olağandan çok daha sert geçmişti, karla kaplı yolda, yakın mahallelerden gelen hastalar ve arada bir gelip varlığımızı kontrol eden kaymakam dışında ocağı düzenli ziyaret edenler sadece ilaç firmalarının temsilcileriydi.

Çalışma arkadaşım ve sonrasında yakın dostum Dr. Ferit Ortakaya ile ikinci kattaki doktor odasında sohbet ederken, o aslında pek araba uğramayan ocağa yaklaşan aracı daha sesinden anlar, cama yanaşır, “Pfizer geliyor ya da Roche’çular geliyor” derdi. Ben o zaman ilaç firmalarına fazla aşina değildim, ancak Pfizer kendi adıyla anılırken, Roche’un neden Roche’çular olarak adlandırıldığını anlamazdım, anlaşılan firmaların bıraktıkları izlenim de farklıydı. Ferit sanki ilaç firmasından farklı bir şeyi, bir entegre düzeni ifade ederdi bu nitelemesiyle. Mamafih ilaç firmaları en azından kalem, not defteri, numune ve iki kelam sohbet demekti. Eşantiyonları çalışanlara, numuneleri de ihtiyacı olan hastalara dağıtırdık. “Ortaya pasta” modeli bir tanıtım zihniyeti henüz oluşmamıştı ya da ben görmemiştim. Buna karşılık 100 Sefazol reçetesine bir yemek takımı geldiğini duyardım.

Batman’da bir yıla yakın kaldım, musluk sularının bile donduğu bir kıştı, kalan bütün zamanı Tıpta Uzmanlık Sınavı’na (TUS) çalışmakla geçirdim. Bir sonraki durağım mezun olduğum fakültenin Farmakoloji ve Klinik Farmakoloji Anabilim Dalı oldu. İlaç geliştirilmesi kuşkusuz bir tıp disiplini olarak iyi bir bölümdü, ancak ilginç olan, bir polikliniği bile bulunan bu anabilim dalına ilaç endüstrisinin aşırı ilgisizliğiydi, yani bizimle pek işleri yoktu. Tıbbi kongreler içinde kendi kaynaklarınızla gitmek zorunda kaldığınız mesleki toplantıların başında da farmakoloji kongreleri gelir.

Ama benim ilaç endüstrisinin kongreler üzerindeki etkisini gözlemleme şansım Mikrobiyoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Enver Tali Çetin’in başlattığı Antibiyotik ve Kemoterapi (ANKEM) Kongreleri ile oldu. ANKEM Kongreleri mikrobiyoloji ve antimikrobiyel kemoterapinin doruk noktasıydı. İlaç endüstrisinden destek alınması her ne kadar kaçınılmaz olsa da, kongrede aktif çalışan ekip, öğrenciler ve anabilim dalı başta olmak üzere fakültenin çalışanlarıydı. O zamanlar akademinin “anahtar teslimi” kongre alışkanlığı henüz oluşmamıştı, kongre düzenlemek isteyen kurum programı hazırladıktan sonra sponsor bulmak için kendisi uğraşırdı. İlaç endüstrisinin kongre içindeki ağırlığı da bu nedenle belli bir dereceyi geçemezdi, Enver Tali zaten daha fazlasına asla müsaade etmezdi, “seviyeli bir birliktelik” idi yaşanan.

Zaman geçiyor, ben de endüstrinin çalışma prensiplerini yavaş yavaş kavrıyordum. Karşımda olağanüstü eğitimli bir satış ekibi söz konusuydu. Firmanın ekibine henüz yeni katılmış olan bir arkadaş bir gün farmakolojide beni ziyaret ettiğinde, kısa sohbetimizde benim de onun tanıma şansım oldu. Ülkenin en iyi eğitim kurumlarından mezundu, doğrusu bu kadar eğitimli birinin neden satış temsilcisi olarak alan çalışmasına gönderildiğini anlayamadığımı söyleyince, “aslında merkez ofiste çalışmak için alındığını, sadece işin ne olduğunu öğrenmesi için sahaya çıktığını” belirtmişti. Nitekim birkaç ay içerisinde merkeze döndü, sonraki durağı ise New York’taki “Headquarter (karargah)” oldu. Buna karşılık sektördeki kariyerinde herkes aynı standart seyri izlemedi. Âşık olduğu kızdan asla ayrı kalamadığı teneffüslerden hatırladığım bir lise arkadaşım örneğin, ANKEM’deki karşılaşmamızda başkalaşmış görünüyordu.

Tom Cruise’u aratmayacak bir fizyonomi, aşırı zekâ ve eğitimle birleştiğinde hasar verici (destrüktif) olabiliyor. O ne kadar farkındaydı bilemiyorum, kendi iş arkadaşlarına bile “küçük böcekler” olarak bakabileceğini düşündürmüştü bana iki gün içinde. Akşam bile güneş gözlüğüyle saklamak zorunluluğunu hissettiği gözlerindeydi belki de zaafı, hoca yalakalığı yapmayacak kadar dürüsttü en azından. O da “Headquarter”a gitti bir yıl sonra. Ertesi yıl bir başka küçük şirketin “Vice President” koltuğuna yerleştiğini duyduğumda pek şaşırmamıştım, bizim coğrafyadaki yaş dağılımıyla uyuşmazdı ama, ne yapalım, adam gerçekten iyiydi. Eski şirketi yenisini bir yıl sonra satın aldığında “Mission Impossible” da olasılıkla öngörüldüğü gibi tamamlanmıştı.

Endüstri ile tanışmamın üçüncü boyutu ise Dünya gazetesinde sağlık ekonomisi yazmaya başlamam sonrasında gelişti, bu aynı zamanda temel kırılma noktalarının da başlangıcıdır. Artık ilaç tanıtım toplantılarına medya mensubu olarak katılıyordum. Yeni çıkan bir ilacın satılmasının en iyi yolu ilacı hastanın talep etmesidir. Zaten doktorlar da giderek daha az okur olmuşlardı, tıptaki temel gelişmelerden bilimsel yayınlardan değil gazetelerden, o da okurlarsa haberdarlardı.

İlaç endüstrisinin durumu fark etmesi elbette uzun bir zaman almadı, üstelik bu bir taşla iki kuş demekti. Lakin sağlık harcamalarının da bu duruma paralel arttığını gören düzenleyici otorite, “kanıta dayalı tıp” kavramını dayatmakta gecikmedi. Fakat bu bekleneni vermedi, bu kitabın başlığının bir parçası olan siyah şapkalılık ağır bastı, endüstri yeni duruma kolaylıkla adapte oldu. İlaç endüstrisi hele hele benim gibi fazlasıyla içinden gelen birini asla şaşırtmadı. Bu kitabın yazarı Carl Elliott gibi, ben de onları çoğunlukla hayranlıkla izledim.

Batı akademisinin kâğıttan kuleleri hiç yoktan kurulmadı

İlaç endüstrisi bugün için tıbbın lokomotifi görevini üstendiyse, bu onun başarısının yanı sıra, Batı tıp akademisinin hastalıkların nedenlerinin anlaşılması ve önlenmesindeki başarısızlığının da doğal bir sonucudur. Endüstri endüstridir, hastalar da hasta, endüstri onların “karşılık bulamamış gereksinimlerine” ilaçla çözümler üretiyorsa, bunda şaşırılacak bir şey olmamalı. Buradaki esas eksik Batı akademisinin hastalıkların nedenlerinin anlaşılması konusundaki olağanüstü cehaleti ve ataletidir.

Buna karşılık çok hızlı serpilen bir endüstrinin doğurduğu esas ürün ilaçlar değil, tıbbi kongre turizmi oldu. Enver Tali Çetin benzeri hocaları çoktan yitirmiştik, kongreler de bilimsel ortamdan çok, yeni tıp endüstrisinin panayır alanına dönüşmüşlerdi. Çok değil yirmi yıl önce Amerikan kongrelerine katılmak sıradışı bir durumdu. Bir dönem geldi, artık bu kongrelere katılmak yıllık bilimsel turizm etkinliğinin standart bir parçası oldu, “katılsınlar” emri çok çok yukardan aşağı düşmüştü çünkü.

Bugün bütün eli kalem tutan (reçete ve etki gücü olan anlamında) doktor takımının beyinleri, götürüldükleri Amerikan ve Avrupa kongrelerinde bir güzel yıkanır, götürülemeyenler için yerel “update” (güncelleme) toplantıları düzenlenir. Oysa bu kongrelerin çoğu bilimsel toplantı alanları bile değildir. Bunlar bir cins fuar (“fair” ya da “marketplace”) ya da panayır özelliği taşırlar. Dünyanın her yerinden gelen 10 bin ila 30 bin doktor tek mekânda buluşur, tartışma yoktur, sadece anlatan konuşur. Bir futbol sahası büyüklüğündeki salonlarda düzenlenen “preliminary section”larla verilmek istenen mesajlar seçilerek sunulur. Onlara “p değeri” denen ve istatistiksel anlamlılık zeminine kurulan sonuçlar yedirilir, akşam ikram edilen şık yemekler ise sindirim takviyesine yarar.

TUS belasına, klinikten ve hastadan uzak (yani çok eksik yetiştirdiğimiz) doktorlar, verilen bilgileri analiz etmekten aciz olduğundan, hata üstüne hata gelmeye başladı. Tanı koymak bile mümkün değildi; klasör yüküyle kan tetkiki, MR, BT, nafile masraf… Milliyet gazetesinden meslektaşım Metin Münir haklıdır (1), “yakıştırarak” yapılan tedaviler, aslında israf… Çünkü sorun bir rastlantı değil, doğrudan “deniz çekilmesiydi”. Kurulan “moderen” hastanelere istendiği kadar “robotik cerrahi sistemi, nokta atışlı kanser tedavisi cihazları vs.” yerleştirilsin, kategorize edici tıp emperyalizmine karşı iyi eğitimli doktorlar olmadığı sürece, kumdan kaleler yükseliyordu. Ve ben de aynen yazdım: “Deniz çekilmesi olduğunda, susuzluktan kuruyan kumdan kaleler dağılır gider birer birer. İşte dağılan o kum en büyük medeniyetlerin bile üstünü örter” (2).

Çünkü Amerikan tarzı “sadece kanıta dayalı” tıp bilimi anlayışı, hekimliği meslek ve sanat olmaktan çıkarıp, yayın sayısı, TUS puanı, yeterlilik sınavı gibi bir takım rakamsal değerlere bağladı. Böylelikle akademik yükseltme denen doçentlik ve profesörlük kavramları doğrudan ve sadece bilimsel yayın sayısıyla ilişkilendirildi. İşte bunlar “akademinin düşmanlarıydı” (3). Bu “gerçek değil”, “kâğıttan bilim”di; ilimi, bilimi ve tıbbı “yayın puanı ve kongre katılım sertifikası”na, hastayı ise “klinik araştırma dosyası” indirgeyenler, kendi akademik hiyerarşilerini yarattılar. Bu kez şu notu düştüm: “Tufan gelince kalın kuşe kâğıttan profesörler, kaçalım diye katlayıp kayık yapsanız bile birer birer, su çekip batar gider. İşte onlar Yenikapı Batıkları gibidir, çok geçmez, çamur da üstlerini örter (4).

Tıbbın beyaza bürünmüş karanlık yüzü: Doktorlar

Benim ilaç endüstrisiyle hiçbir zaman profesyonel bir ilişkim olmadı. Toplantı izlemeye gittiğimiz iki kişilik yolculuklarda bile yemek listesinden fiyatı en makulünü seçmek konusunda hep ısrarlı oldum. Çalıştığım enstitüye ziyarete gelen satış temsilcilerini de hep sevgiyle karşıladım. Amerika’da nasıldır görmedim, ancak bizimkilerin insani vasıflarının gerçekten yüksek olduğunu bilirim.

Reprezant, ‘rep’ denmesini ben hakaret olarak algılarım, ilaç firması temsilciliği bizim coğrafyamızda bir iş değil yaşam tarzı olarak değerlendirilmelidir. Hoca kaprisi denen kavram şahsi yetersizlikle doğru orantılı seyrettiğinden, hele hele insanlık vasfının azaldığı bir dünyada, beyazın en önce kirlenmesini artık yadırgamıyorum. İlaç endüstrisi temsilcisi arkadaşlarımı kapılarında bekletirken bilmem hangi dürtüdür duygularını besleyen; ama o dürtünün verilen her küçük hediyede bile o garip “adam yerine konma” hazzını pekiştirdiğine eminim.

Kaleme ya da masa takvimine endekslenmiş bir mutluluk duygusu da küçük ama yine de insani bir şeydir. Tek sorun aynı insani dürtülerin “bağımlılık” da yaratabilecek olmasıdır. Bu kuşkusuz gizli bir işbirliği de değildir, sadece kavramların istemeden karıştırılmasına karşılık gelir, çünkü “önemsenmek” zehirlenmesine uğramış bir doktorun o bağımlılıktan kurtulma şansı çok zayıftır.

Bugün endüstriyle ilişkilerim belli sınırlar içerisinde de olsa elbette devam ediyor. Endüstrinin bu kitapta anlatılandan çok daha fazlasını yapabileceğine eminim, çünkü bir yerde beni de onlar yetiştirdi, ama ben mesleğim gereği kendi “bağlantısızlık sözleşmeme” sadık kalmak zorundaydım. Ayrışma noktasına düştüysek bunun nedeni, endüstrinin dirayetini ve çalışanlarına olan sadakatini de yitirmiş olmasıdır. 2010 yılbaşı öncesiydi, TÜSİAD’cılar fıkır fıkırdı, televizyonda da “işliyor makineler tıkır tıkır” diye reklamları dönüyordu. İkinci kırılma noktam ekonomik yaptırımlar karşısında “yekvücut” hareket edemedikleri gibi, çalıştırdıkları beyaz yakalıları mevsimlik işçi mantığıyla feda edebilmeleri oldu.

Endüstriden “ilaç üreten ve satan insanlar” olarak kazançlarından yüksünmelerini asla beklemedim. Hastalıkların “promosyonu”nu da yapabilirler, ama önlenmesinden hiç sorumlu değillerdir, sadece tedavi seçeneği sunarlar. Fakat mesele ilaç pazarlaması olduğunda doktorların çoğu zaten oltaya gelmeye dünden razıdır ve mesleklerini iyi bilmiyorlarsa zaten mecbur küçük balıklardır.

Onları alırsınız, yapmanız gereken şey ihtiyaçlarını karşılamak bile değil, sadece egolarını okşamaktır. Çünkü doktorlar kedilere benzemez, egolarının okşanması onlar için temel dürtü olabilir. Alır kongrelere götürür, çalışmalarını, derneklerini desteklersiniz. Üstelik bilirsiniz, aslında çalışmaları falan da yoktur, ancak doçentlik dosyalarının ve performans girdilerinin yayına ihtiyacı vardır, siz sadece bunu kolaylaştırırsınız.

Hastanın muayene bulgularını dosyasına kaydedecek kadar bile zaman ayırmayan “yoğun” doktorların bu kadar detaylı CRF’leri (clinical research file, klinik araştırma dosyası) doldurmaları zaten beklenmemelidir, zekâ fazlasının en büyük ayak bağı da, bu tür bürokratik işleri tamamlayamayacak kadar tez canlı olunmasıdır. Doktorların bu yoğunluk durumu elbette yine ilaç endüstrisinin katkılarıyla giderilir.

Yeterince emek verirseniz, doktorlar kısa süre içerisinde endüstriye sonuna dek bağlı neferler haline dönüşürler. Sonra onların daha iyilerini kongrelerdeki satellit sempozyumlarda ya da eğitim toplantılarında konuşmacı haline getirirsiniz. Onların daha prezantabıl olanlarından “Hürmüz Abi” benzeri fikir liderleri geliştirirsiniz, gerçek Ar-Ge budur (5). Çünkü bilgi ve bilincin azaldığı ortamda sürü psikolojisi oluşması son derece normaldir, fikir öncüleri de zaten bu ortamda belirir. İhtiyaçları olan ekonomik gücü meslek derneklerini destekleyerek kolaylıkla aktarabilirsiniz.

İlaç endüstrisi kendine pazar oluştururken, muayenehane sahibi fikir öncüsünün de kendine pazar oluşturması garipsenemez. Herkesin uzak coğrafyadaki toplantıya götürülememesi sorunu da “update” (güncelleme) toplantılarıyla yerel olarak çözülür. Nihayetinde bu bir “bizınıs” (business) meselesidir. Kongreler kısa sürede bilimsel tartışma mekânları olmaktan çıkıp, bayi toplantılarına dönüştüklerinde aslında sizin de çok fazla tartışacak bir şeyiniz kalmamıştır, üstelik doktorlar tarafından oluşturulan gönüllü ve güvenli bir savunma duvarınız vardır artık.

O nedenle rahatlıkla söyleyebiliyorum, hatalı gitmekte olan bir şeyler söz konusuysa endüstri bunun, maddeten büyük görünse de, fiilen sadece küçük bir bileşenidir. TUS’ta başarılı olacağım diye hekimlik vasfını hiç kazanamayacak doktorlarla başlayan yeni tıp düzeni, bilgi yetersizliğini kapatabilecek temaşaya gereksinim duyar. Endüstri sadece bunu, ama mutlaka oyunun kurallarına uyarak yapar. Etikçiler kendilerini de sorgularken, tıbbın artık tamamen bir “bizınıs” konumuna düştüğünü asla göz ardı etmemelidir. Zaten bu coğrafyada “bizınıs” Bizans’ı çağrıştırır, kavramı herkes ziyadesiyle iyi bilir.

O yüzden endüstri temsilcisi arkadaşlarımızdan artık bizi ziyarete geldiklerinde istediğim tek şey, sahip oldukları insani samimiyetlerini “satış becerileriyle” maskelememeleridir. Rocheçular, Pfizer, MSD, Novartis, Bayer, Lilly, Sanofi ve diğerleri, onlar hep bildiğim ve çok sevdiğim olağan şüphelilerdir.

Uzm. Dr. Yavuz Dizdar

Kaynaklar

1. Münir M. “Psikiyatrinin uydurma hastalıkları”. Milliyet gazetesi, 14.09.2011.

2. Dizdar Y. “Sağlık konusunda vardığımız nokta: Deniz çekilmesi ve kumdan kaleler”. Dünya gazetesi, Sağlık ve Ekonomi, 10.02.2010.

3. Lindsay Waters (Harvard Üniversitesi Yayınları beşeri bilimler yayın yönetmeni). Akademinin Düşmanları, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2009.

4. Dizdar Y. “Tıp akademisinde vardığımız nokta: TUS tufanı ve kâğıttan profesörler”. Dünya gazetesi, Sağlık ve Ekonomi, 17.02.2010.

5. Üresin Y. “Fikir Lideri”. Kış İkindisi, 2010.

* The Usual Suspects: Bryan Singer’ın yönettiği, 1995 ABD yapımı film. Beşi de birbirinden yetenekli ve kendi alanlarında uzman sabıkalı, basit bir kaçırma olayından sonra gözaltına alındıklarında hiçbiri olaya bir anlam veremeden boş gözlerle birbirlerine bakmaktadır. Hikâyeyi araştıran ajan David Kujan Kaliforniya San Pedro Limanı’nda 27 kişinin ölümü ile sonuçlanan gizemli patlama ile bu beş kişinin bağlantısı olduğunu varsaymaktadır.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Dr. Murat Kınıkoğlu’nun 9 Haziran 2005 tarihinde Akşam’da yazdığı yazı..

Amerika’da her yıl 250.000 kişi hastanede yatarken ‘tıp tepmesi’nden, bir diğer deyimle ‘tıbbi hatalar’ yüzünden ölüyormuş. Yani şöyle diyebiliriz; Amerika’da her yıl 250.000 bin kişi hastaneye gitmese yaşayacak, gittiği için ölüyor….

· 12.000 hasta ‘Gereksiz yere ameliyat edildiğinden ölüyor.’
· 7.000 hasta ‘Hastanede yanlış ilaç verildiğinden ölüyor.’
· 31.000 hasta ‘Hastanedeki diğer yanlışlardan ölüyor.’
· 80.000 hasta ‘Hastanede kaptığı mikroptan (hastane enfeksiyonlarından) ölüyor’.
· 120.000 hasta ‘Verilen ilaçların yan tesirleri yüzünden ölüyor.’

Toplam 250 bin hasta….

Acaba Türkiye’de her yıl kaç kişi hastanelerde ‘tıp tepmesinden’ ölüyor?

Acaba Türkiye’de her yıl kaç kişi ilaçların yan tesirleri yüzünden ölüyor?

Kaç kişi boş yere ameliyat ediliyor?

Boş yere ameliyat deyince birden aklıma geldi; Avrupa’da sezaryenle doğum oranı %20’nin altında iken İstanbul’da % 39.7 imiş.

Bu konularda ciddi araştırmalar olduğunu sanmıyorum. İnşallah yapmaya da kalkmazlar! İster misiniz Avrupalılar bu sefer de ‘Sizin doktorlar her karnı ağrıyanın apandisitini, safra kesesini alıyor, kadın doğum doktorlarınız gereksiz yere sezaryen yapıyor’ deyip bizi Avrupa Birliği’ne almasınlar. Nereden bilsinler bizim çalışkan cerrahlarımızın boş durmayı sevmediğini, yufka yürekli kadın doğum doktorlarımızın hastalarının acı çekmesine dayanamadığını!…

Benim esas dikkatinizi çekmek istediğim konu son günlerde SSK’lı hastalara anlaşmalı özel hastanelere gitme imkanının tanınması ile bu hastanelerde ortaya çıkan hasta yığılması sorunu. Yıllardır devlet hastanelerinde adam yerine konulmayıp itilip kakılan insanlarımız özel hastanelerin kapısında öyle bir kuyruk yapmış ki bahçe kapılarından dışarı taşıyorlar. Gazetedeki resimleri görünce yoksa bilmediğimiz bir salgın hastalık başladı da herkes tedaviye mi koştu diye düşündüm…

Özel hastaneler bu kadar yoğun hasta akımı beklemediklerini ve hazırlıksız yakalandıklarını kendileri de kabul ediyorlar ve bir yandan reklam kampanyaları ile hasta sayılarını daha da artırmaya çalışırken diğer yandan yeni doktorlar ve yardımcı sağlık personeli alarak kapasitelerini yükseltmeye çalışıyorlar. Bazı hastanelerin ayda 10 binin üzerinde hasta muayene ettiğini okuyunca gözlerime inanamadım ve müteşebbis Türk insanının organizasyon gücüne bir kez daha hayran kaldım! Diyelim kalp ameliyatı olacaksınız ve anlaşmalı hastaneye gittiniz ‘Yeni ameliyathane bitmek üzere, doktorumuz da yola çıktı geliyor, yarın sabah aç karnına gelin hemen ameliyata alırız’ şeklinde bir cevapla karşılaşabilirsiniz. Maksat müşteriyi kaçırmamak….

Demek ki hastane idaresi, doğru teşhis, doğru tedavi bu kadar kolay bir işmiş! Hasta geldikçe eleman al, cihaz al… Hoooop tamam.. Gelsin yeni hastalar, buradan girin, ilerleyin, üst katta ameliyat olacaksınız, işiniz bitti çıkış şuradan, bir dakika yanlış tarafa gidiyorsunuz orası morg, çıkış sol tarafta…

Önemli olan ayda şu kadar hastaya hizmet vermek değil, hastaların sağlık sorunlarına gerçekten deva olmak, şifa sunmaktır. Sağlık hizmeti; doğru teşhis, doğru tedavi, her şeyden önce yeterli zaman, tecrübe, eğitimli personel, mükemmel bir altyapı ve üstün kalite gerektiren bir iştir. ‘Sıkı denetim’ özelleştirilmeye çalışılan sağlık sisteminin olmazsa olmaz şartı olmalıdır. Eminim Sağlık Bakanlığımızın ilgili birimleri özel hastanelerin bu kadar hızlı gelişeceğini önceden tahmin edip gerekli önlemleri almış, sağlam bir denetim sistemi kurmuştur! Ben gene de acizane, yetkilileri bir uyarayım istiyorum. Aman dikkat!… ‘Hizmet veren de hizmet alan da memnun biz bu işi başardık…’ derken bir de bakarsınız hızlı tren gibi ‘özel hastane treni’ de raydan çıkıp devrilmiş. Dikkat edelim de, altında kalan her zamanki gibi gariban insanlarımız olmasın….

Dr. Murat Kınıkoğlu

muratkinikoglu@yahoo.com

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

05/11/2003 tarihinde Radikal II’de çıkan bu önemli yazı Prof. Dr. Şükrü Hatun tarafından kaleme alındı.

Kimse farkında mı bilmiyorum üniversite, türban ve Irak’a asker gönderme tartışmaları sürerken ülkemizdeki sağlık hizmetleri arka arkaya çıkarılan yönetmelikler -evet yanlış duymadınız yönetmeliklerle- hızla ‘liberalize’ oluyor ve hekimlik büyük ölçüde ticari ilişkiler ağının basit bir parçası haline getiriliyor.

Bu liberalizasyonun öbür yüzünde ise en basit kan tetkikinden, ultramodern tıp gereçlerine kadar büyük ölçüde dışa bağımlı sağlık sektörünün sömürü aracı haline gelmesi gerçeği bulunuyor.

Türkiye’nin yeni hükümetinin özellikle sosyal politikalar bakımından Turgut Özal döneminden daha acımasız ve en az bir o kadar da göz boyayıcı olduğu anlaşılıyor. Bunun en tipik örneği yakın zamanda uygulanmaya başlanan ve devlet memurlarının özel sağlık kurumlarına başvurmasına ‘imkân veren’ yönetmelik değişliği ile yaşanıyor.

Yeni uygulama

Yeni uygulamaya göre devlet memurları kendi kurumlarından aldıkları sevk kâğıtları ile birinci basmak sağlık hizmeti verdiği öngörülen, oysa yalnızca tedavi edici hekimlik uygulaması yapan özel polikliniklere de başvurabiliyor. Devlet bu durumda ilgili polikliniğe Sağlık Bakanlığı hastanelerindeki fiyat tarifesi üzerinden ödeme yapıyor yani muayene parası olarak 2 milyon lira veriyor.

Esas hikâye ise bundan sonra başlıyor, çünkü özel poliklinikler şu anda 40-50 milyon olan muayene parasının geri kalanını hastadan alıp almamaya kendileri karar veriyor ve birçok poliklinik düşük ücretle muayene yolunu seçiyor.

Peki bu durumda kızılacak ne var diyebilirsiniz ama düşük ücretle hasta bakan polikliniklerin kâr etmek için muayene dışındaki hizmet kalemlerine yükleneceklerini ve dolayısıyla hastaların başta tıbbi tetkikler olmak üzere gereksiz tıbbi girişimlere maruz kalacağını ve bir süre sonra da hastanın cebinden alınan paranın giderek kabaracağını (tetkik ücretleri de benzer şekilde belirleniyor) tahmin etmek zor olmasa gerek.

Hikâyeye devam edersek özel polikliniklerde bakılan hasta bir uzmanlık dalının adı yazılarak özel hastaneler dahil bir üst sağlık kurumuna sevk edilebilecek.

Bu durumda da özel polikliniklerin sevk sırasında kamu kurumlarını tercih etmeyeceği açık. Sonuçta bütün toplum onca yıldır haklı haksız kötülenen kamu sağlık kurumları ve insanlara temel sağlık hizmeti sunmaya çalışan sağlık ocakları yerine şık mekânlarda sağlık ticareti yapan kuruluşlara yönlendirilmiş oluyor.

Eğer hâlâ ‘Bütün bunlarda ne var’ diyorsanız, ben size geçen haftalarda yapılan ve hekimlik uygulamalarını soruşturan Tabip Odası Onur Kurulları toplantısında yapılan konuşmaları özetlemek ve ondan sonra bir iki söz söylemek isterim.

‘Onur’a yabancılaşmak

Söz konusu toplantı, Türk Tabipleri Birliği Yüksek Onur Kurulu üyesi Prof. Dr. Bahar Gökler’in hekimlik ve onur kavramlarına yaklaşan, ‘İnsanlar hangi koşullarda daha onurlu yaşarlar?‘ sorusuna cevap aradığı konuşması ile başladı. Prof. Bahar Gökler, ülkemiz sağlık ortamının çok para kazanmayı, üniversitede iyi gelir getirmeyi, uzman hekim olmayı, sağlık hizmeti satmayı ve en önemlisi hastaya müşteri gözüyle bakmayı özendirerek giderek onur kavramına yabancılaştığının altını çizdi.

Başta Antakya Tabip Odası Başkanı Dr. Mehmet Ali Edipoğlu olmak üzere Tabipler Odası yetkililerinin konuşmaları ise ülkemiz tıp ortamının bir kaos ile karşı karşıya olduğunu gösteren ifadelerle doluydu.

Artan sorunlar

Tabip Odası Onur Kurulları ve Yüksek Onur Kurulu’na gelen dosyalardan elde edilen bilgilere göre, aşağıda sıralanan türden etik dışı davranışların giderek arttığı, artışın son beş yılda belirgin olduğu anlaşılıyordu:

• Hatalı meslek uygulaması,

• Çıkar sağlamak için gereksiz teknoloji kullanımı,

• Kamu kurumlarında hizmet sunumu için ek ücret talebi ve aracı kullanımı,

• Şarlatanlık,

• Hasta mahremiyetine saygı göstermeme, l Özel sağlık kurumlarının haksız rekabet yaratması ve yüksek bütçeli reklam kampanyaları düzenlemesi,

• Daha fazla hasta çekmek için tıptaki ilerlemelerin abartılı bir şekilde kamuoyuna yansıtılması ve bu şekilde hastaların özel sağlık kurumlarına yönlendirilmeye çalışılması,

• Meslek örgütlerine ve diğer sağlık çalışanlarına etik dışı davranış,

• Birden fazla yerde serbest hekimlik yapmak,

• İşkence ve kötü muameleye göz yummak,

• Organ ticaretine aracılık etmek,

• Sahte reçete yazma, sahte sağlık kurulu raporu düzenleme gibi yöntemlerle çıkar sağlamak,

• Donanımı yetersiz sağlık kurumlarında tıbbi girişimde bulunarak hastaya zarar vermek,

• Hastaların çaresizliğini daha fazla para kazanmak için kullanmak,

• Ismarlama haberler yoluyla ‘örtülü reklam’ yapmak,

• Televizyon reklamlarına çıkarak tıbbın otoritesini ticaret için kullanmak,

• İlaç endüstrisi ile organize çıkar birliği içinde olmak ve promosyona bağımlı reçete yazmak

• Tıbbı tetkik laboratuvarları ile çıkar ilişkisi içinde olmak…

Sonuç ve bir çağrı

Elimizdeki bütün veriler, son aylarda yürürlüğe giren ve sağlık hizmetlerinde özel sektörün ağırlığını artıran uygulamaların yukarıda sayılan davranışların tüm tıp ortamına egemen olmasına yol açarak ülkemizde ‘kötü sağlık uygulaması’ krizine neden olacağını gösteriyor.

Tabip Odası Onur Kurullarının bu gelişmeler karşısında daha hızlı ve daha katı bir tutum takınması son derece gerekli. Ne var ki, Türkiye’de çapı giderek genişleyen yozlaşmaya tek başına Tabip Odalarının direnmesi mümkün görünmüyor.

Oysa hasta her şeyden önce insandır ve hekimlik onuru sağlığın en temel insan hakkı olarak benimsenmesine dayanır. Hekimlerin ‘hastalık satarak’ sağlık ticaretinin bir parçası haline getirilmesini ve karşımızda onur kavramına yabancılaşmış hekimler görmek istemiyorsak, en başta gözleri boyanmaya çalışılan hastalar olmak üzere, hepimizin bugün ülke çapında eyleme giden Türk Tabipleri Birliği’nin sesine kulak vermesi ve direnmesi gerekiyor.

Prof. Dr. Şükrü Hatun: Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı öğretim üyesi

Not: Makalesini yayınlamasına izin verdiği için Prof. Dr. Şükrü Hatun’a teşekkür ederiz.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Dr. Weston Price ve Dr. Francis M. Pottenger bundan 70 yıl kadar önce doğal beslenme ile müzmin hastalıklar arasındaki ilişkiyi ortaya koymuş çok önemli iki bilim adamı. Ama her ikisinin de, ne zamanında ne de günümüzde değeri tam olarak anlaşılamamış. Zaten rantçı ilaç ve gıda sanayine hizmet eden hakim medya bu tip bilim adamlarını unutturmaya çalışıyor. Bereket ki artık web ortamında bu eski değerli insanların yapıtları tekrar halkın yararına sunulabiliyor. Bu bağlamda internetin özgür sesi ‘you tube’ geçenlerde Dr. Weston Price ve Dr. Francis M. Pottenger için bir video gösterisi hazırlamış. Aslında her iki bilim adamı da Beslenme Bültenini izleyicilerinin yabancısı değil. Bu sayımızda hem bu bilim adamlarının yapıtlarının Prof. Dr. Ahmet Aydın tarafından hazırlanan bir özetini okuyacak hem de youtube tarafından hazırlanan video gösterisini seyredeceksiniz.

Dr. Weston Price

Dr. Weston Price bundan 70-80 yıl önce beslenme ile fiziksel ve ruhsal yozlaşma arasındaki ilişkiyi ortaya koymuş çok önemli bir bilim adamı. Ama ne zamanında ne de günümüzde değeri tam olarak anlaşılabilmiş değil. Yine de bazı beslenme otoritelerince yazdığı ‘Beslenme ve Fiziksel yozlaşma’ (orijinali Nutrition and Physical Degeneration) beslenme biliminin kitab-ı mukaddesi olarak kabul edilmekte.

Dr. Weston Price yılarca süren araştırma gezilerinde geleneksel Kanada ve Alaska Eskimoları, geleneksel Alaska, Kanada, Amazon ve Florida Kızılderilileri, Avusturyalı Aborjinler, YeniZelanda’lı Maoriler, izole İsviçre dağ köylüleri, başta Masai’ler olmak üzere Afrika yerlileri ve Okyanusya yerlileri gibi onlarca etnik topluluklarını incelemiş ve şu şaşırtıcı sonuca ulaşmış. Doğal gıdalarını tüketen topluluklardaki insanların sağlıkları çok mükemmelken; kendi geleneksel gıdaları yerine Batılıların rafine edilmiş gıdalarını yiyenlerin hızla fiziksel ve ruhsal dejenerasyona maruz kalmaktadır.

Price çektiği binlerce kıyaslamalı fotoğrafla mevcut durumu belgelemiş ve bu fotoğraflardan bir bölümünü meşhur kitabına koymuş. Bu fotoğraflardan bazılarını Anne Karnındaki Beslenmenin, Çocuklarda Görülen Hastalıklar Üzerine Etkisi başlıklı slayt gösterimizde bulmak mümkün.

Kendi geleneksel gıdaları yerine doğal olmayan (rafine) gıdalar ile beslenen topluluklarda Dr. Price’ın saptadığı bozukluklar

• Gelişmemiş elmacık kemikleri (dar yüz)

• Dar burun ve burun delikleri

• Adenoid vejetasyon (geniz eti büyümesi) ve sinüzitler

• Damak kubbesinin yüksek olması

• Dudak-damak yarıkları

• Üst ve alt çene kemiklerinin dar olması

• Dişlerin sığışamaması (ortodontik bozukluklar; dişleklik)

• Diş çürüklerinin fazla olması

• Boyun uzun olması

• Dar kalçalar (zor doğum)

• Doğuştan şekil bozuklukları

• Kronik dejeneratif hastalıklar

Dr. Francis M. Pottenger

Dr. Francis M. Pottenger 1930’larda, pastörize ve çiğ sütle beslenmenin 900 kedi üzerindeki etkilerine ilişkin 10 yıllık bir çalışma yürüttü. Bir grup yalnızca çiğ süt alırken, diğer grup aynı kaynaktan alınan pastörize sütle beslendi.

Çiğ süt içen grup kuvvet bularak büyüdü, hayatı boyunca sağlıklı, aktif ve canlı kaldı ama pastörize sütle beslenen grup kısa süre sonra durgun, sersem ve normalde insanlarla görülen kalp krizi, böbrek yetmezliği, tiroit bozukluğu, solunum rahatsızlıkları, diş kaybı, kemik zayıflığı, karaciğer iltihabı gibi kronik yozlaştırıcı rahatsızlıklara karşı savunmasız hâle geldi.

Ama Dr. Pottenger’in en çok dikkatini çeken ikinci ve üçüncü nesillere olanlardı. Pastörize sütle beslenen grubun yavrularının hepsi zayıf ve küçük dişler, kalsiyum eksikliğinin açık ifadesi olan güçsüz kemiklerle doğdular. Bu durum pastörize sütten kalsiyum emiliminin olmadığını gösteriyordu.

Çiğ sütle beslenen grubun yavruları ebeveynleri gibi sağlıklı kaldı. Pastörize sütle beslenen grubun üçüncü kuşak yavrularının birçoğu ölü doğarken, kurtulanlar ise kısırdılar ve üreyemiyorlardı. Çiğ sütle beslenen grup soyunu sürdürürken, pastörize sütle beslenen grupta dördüncü nesil olmadığı için deney bitmek durumunda kaldı.

Not: Her iki bilim adamı hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyenler Price-Pottenger Foundation ve Weston A. Price Foundation isimli vakıfların web sitelerine girebilirler.

Paylaştıkça çoğalırız…

Share

Ticari tıpta, verilen her sağlık hizmetinin, kullanılan tüm malzemelerin, cihaz ve ilaçların, sağlık kurumlarının fiziksel mekanlarından yararlanmanın ve en önemlisi zamanın bir maddi karşılığı bulunur. Arz, talep, zaman, hizmet, kar denkleminde hastanın tanısına en kısa zamanda varılması, tedaviye geçilmesi, bu aşamada en yüksek düzeyde para kazanılması gerekir. Böyle bir sistemde tıp biliminin ve uygulayıcılarının ilaç şirketlerinin güdümüne girmesi kaçınılmazdır.

Bultenimizi bu sayısında yazarlarımızdan edebiyatçı ve psikiatrist Uz. Dr. Kaan Arslanoğlu’nun Bilim ve Ütopya’da yazısını okuyacaksınız.

TİCARİ PSİKİYATRİ, BİLİMSEL PSİKİYATRİ

Ticari tıbbın önde gelen özelliği tetkik yaptırmada ve ilaç kullanmada abartıdır. Doğru olan, başvurana ayrılacak yeterli bir süre içinde önce anamnez (hastanın öyküsü) almak (hastanın derdini etraflıca sorup dinlemek), ardından yapılacak etraflı bir fizik muayeneyle tanıya yaklaşmak veya varmaktır. Yeterli emek ve zaman veren iyi bir hekim bazen hiç tetkik istemez, bazen gerekli olanların en azıyla yetinir. Tanı ne kadar kesinse tedavi de o kadar basitleşir. Söz konusu olan ilaç tedavisiyse, iyi hekimlikte esas, en az sayıda ilacı en az dozda kullanmaktır. Çünkü bedene zarar vermeyen ve yan etki yapmayan ilaç yok gibidir.

Hastayı müşteri veya savılması gereken herhangi bir nesne olarak gören ticari tıpta hekim daima az sayıdadır, zamanı ve emeği kıymetlidir; hastalar ise daima çoktur, verilenle yetinmesi gereken ve üstelik üzerinden en çok kar elde edilecek nesnelerdir. Ticari tıp evrenseldir, günümüzde kapitalizmin baskın tıp anlayışıdır. Ticari tıp hem kamusal sağlık kurumlarında, hem özel sağlık kurumlarında egemendir.

Ticari tıpta, verilen her sağlık hizmetinin, kullanılan tüm malzemelerin, cihaz ve ilaçların, sağlık kurumlarının fiziksel mekanlarından yararlanmanın ve en önemlisi zamanın bir maddi karşılığı bulunur. Arz, talep, zaman, hizmet, kar denkleminde hastanın tanısına en kısa zamanda varılması, tedaviye geçilmesi, bu aşamada en yüksek düzeyde para kazanılması gerekir. Böyle bir sistemde tıp biliminin ve uygulayıcılarının ilaç şirketlerinin güdümüne girmesi kaçınılmazdır. Tıp bilimi genelde kapitalizmin, özelde ilaç şirketlerinin, cihaz üreten firmaların, sigorta kuruluşlarının ve alana en az para yatırmak isteyen devletlerin denetimindedir.

Bilimsel tıp nerededir peki? Ütopik ideal tıpla (sosyal tıpla), ticari tıp arasında bir yerlerdedir. Kimi kez etik tıbba yaklaşır, çoğunlukla ticari tıbba daha yakındır. Okuyucunun az çok bildiği bu gerçekleri sadece önemli olduğu için anımsatmak istemiyorum başta. Konuya sorunun esası olarak gördüğüm gerçeklikten girmeyi bilerek seçtim.

Sağlıklı yaşam için neler yapılması gerektiğini pek çok insan biliyor. Hastalıklardan korunmak ve kurtulmak için sağlıklı beslenmek şart örneğin. Gerçi o noktada da (sağlıklı beslenme konusunda) büyük görüş farklılıkları mevcut, fakat konuyu öğrenip iyi bir yol tutturmak her zaman mümkün. Hareketli yaşamak ve egzersiz yapmak gerekiyor. Havadan ve gıdalarla alınacak zehirlerden olabildiğince uzak durmak gerekiyor. Sigara içmemek, fazla alkol kullanmamak… Bunlar biliniyor da uygulayan kim? Çok küçük bir azınlık. Ondan sonra gelsin kalp-damar sorunları, kanser, binbir çeşit öldüren, süründüren hastalık.

Devletlerin, toplumların ve doktorların genel yaklaşımı da şu: Hastalıkları önlemek ve uzun dönemde onlardan kurtulmak için emek, eğitim ve denetim gerektiren çalışmaları boş ver! Hasta karşına gelmişse, dayan ilacı en kısa zamanda şikayetini gider. Hem sen kazanırsın, hem zamanını ekonomik kullanırsın, hem ilaç şirketin kazanır, sigortan kazanır. Hastaya uzun dönemde sonuç alacağı birtakım şeyleri anlat anlat nereye kadar? Söylersin söylersin ter dökersin, bir kulaklarından girer ötekinden çıkar, yüzde doksanından fazlası dediklerini yapmaz. Öyleyse gelsin ilaçlar.

Psikiyatri alanı ve ruhsal sağlık konusu da farklı değil aslında. Ruhsal sağlığın korunup geliştirilmesi için neler yapılması gerektiği de biliniyor. Bunun için yabancılaşma sorununu halletmiş, sevgiye ve saygıya dayanan bir toplum yapısı örmek şart. Zorda kalana hemen yardım edilmesini garanti altına alacak bir dayanışma duygusu. Bunu sağlamak insanlara spor yaptırmaktan da zor. Çünkü bir sistem sorunu.

Kapitalizm insanların birbirlerinin kafasını ezerek yükselmesini öngören, bunu yapmayanları cezalandıran bir düzen. Böyle bir toplumda ruhsal sağlıktan eser bulmak mucize. O zaman insanların büyük ya da küçük gruplar kurarak, adacıklar yaratarak, topluma, sisteme rağmen ayakta kalmaları seçeneği kalıyor geriye. Bu da yapılamıyorsa kişisel olarak her şeye karşın güçlü kalabilmek. İnsanın her bakımdan kendini geliştirmesi, eğitmesi, her türlü zorluğa karşı ruhsal bakımdan silahlanması… Bunlar da her zaman herkes için olası değil. Sonuç: Yüzde ellilere varan depresyon patlamaları, artan nevrozlar, uyuşturucu ve alkol bağımlılıkları, kişilik bozuklukları.

Herhangi bir psikiyatrist kısıtlı bir zamanda önüne gelen hastaya en kısa zamanda tanı koyup tedaviye geçmek zorunda. Tanı, tedavi için, hastaya yol göstermek için, çevre düzenlemeleri için, psikoterapi için ne kadar çok zaman harcarsa kendinden o kadar çok şey vermiş olacak, hastanın şikayetleri de belki o kadar ayak direyecek. Az veya orta paralı hastalarla çalışan kısıtlı zamanlı çoğu psikiyatrist bu durumda öncelikle ilaç tedavisine yönelecektir. Böyle bir durumda böyle bir yönelimin getirileri her bakımdan yüksektir.

Buraya kadar anlattıklarımdan tıpta ya da psikiyatride ilaç tedavisine sıcak bakmadığım sonucu çıkarılabilir. Gerçekse bunun tersidir. Tıpta ve psikiyatide ilaçları fazlasıyla önemseyenlerden biriyim. Fakat ticari tıbba göre değil, bilimsel tıbba göre, ancak gerektiğinde, yeteri kadar, en az sürede kullanıldığı takdirde. Hastaya verilen emek oranında ilaç tedavisine duyulan gereksinimin azalacağına inananlardanım. Başka deyişle eğer zamanınız varsa çok psikoterapi en az ilaç ideal olandır.

Hiç ilaçsız yapılabilir mi? Böyle bir şey mümkün değil. Neden mümkün olmadığını az ilerde tartışacağım. Bırakın hiç ilaç kullanmamayı, içinde bulunduğumuz koşullarda ne yazık ki az ilaç kullanmak da çoğu durumda mümkün değil.

Karşınıza bir akıl hastası getirilmiş. Aile koşulları çok kötü, onunla ilgilenebilecek yakınları yetersiz; mecbursunuz, az ilaç kullanamazsınız. Hastaneye yatırmanız gerekli. Bir serviste elli hasta var, bir hemşire bakıyor hepsine. Mecbursunuz, az ilaç veremezsiniz.

Poliklinikte depresyonlu bir kadınla karşılaştınız. Yeterli vakit ayırabilseniz belki ilaçsız idare edebilecek, düzelecek. Fakat haftalar boyu bu konu üstünde çalışmanız gerek. Buna rağmen başarı şansınız düşük. İkide bir dayak atan kocasına nasıl katlanması veya katlanmaması gerektiğini anlatmanız, onu eğitmeniz aylarınıza mal olabilir, üstelik büyük olasılıkla yine başarısız kalacağınızı da şimdiden kestiriyorsunuz. Ama depresyonu devam ettikçe sorunlar daha büyüyor, ya intihar çıkacak sonuçta ya cinayet veya en azından bedensel sağlık da güme gidecek. O zaman mecbursunuz ilaç vereceksiniz, hem de yüksek doz vereceksiniz. Yine de buradaki denklem şudur: Ne kadar ilaç dışı destek varsa ilaç gereksinimi o kadar düşer.

Evet, hiç ilaçsız yapılabilir mi? Burada psikiyatride ekol farklılıkları sorununa dalmış bulunuyoruz. Kişisel olarak organik-biyolojik psikiyatriyi çok önemseyen ve onun ilkelerini önde tutan bir anlayıştayım. Bu psikoterapinin önemini hiçbir şekilde dışlamıyor. Esas olan bozulmuş organik sistemi düzeltmektir, somatik ve ruhsal tedaviler burada birlikte yürütülür.

Psikoterapi olarak da en kısa yoldan sonuç alıcı, başarı düzeyi en yüksek ve en somut terapi şekli olan bilişsel psikoterepiye (kısmen de davranışçı yönteme) saygı duyuyorum. Başvuran kişiye sorunuyla ilgili ayrıntılı bilgi vermek ve süreç içinde durumu denetleyip bilgileri pekiştirmek bile başlıbaşına terapidir, etkili bir terapidir, ama tabii ki çoğu durumda tek başına yeterli değildir, psikoterapi bu ölçüde basit değildir.

Psikiyatrik hastalıklarda da bozulan değişik psikiyatrik hastalıklarda değişik oranlarda olmak üzere bedendir, daha doğrusu onun içindeki özelleşmiş organ olan beyindir. Birçok hastalıkta beyinde bozulanın ne olduğu maddeten gösterilebiliyor artık. Bundan kırk elli yıl önce beyindeki belli, gösterilebilir maddi bozukluklardan kaynaklanan psikiyatrik hastalıklara “organik akıl bozukluğu” denirdi. Beyindeki kaynağı kesin biçimde gösterilemeyen hastalıklara da “işlevsel bozukluk” denirdi. Şimdi artık işlevsel bozuklukların (depresyonun, panik atağın, psikozların vb.) beyinde ne tür bir arızadan kaynaklandığı biraz kabaca da olsa biliniyor, verilen tedaviler de bunları düzeltmeye dönük işlev görüyor. Öte yandan birçok hastalığın ne tür genetik bozukluklardan kaynaklandığı da açığa çıktı. Belki beş on yıl içinde hemen hepsinin hangi gendeki bozukluktan kaynaklandığı gösterilecek.

Elbette tüm bu nesnel gelişmelere karşın klasik psikolojizmde ayak direyenler hala hakim. Büyük bir sektör bu. Çok kişi ekmek yiyor, bazıları çok fazla ekmek yiyor. Diyorlar ki o kesimden insanlar, ne kadar organik kanıt gösterirseniz gösterin, ruhsal olan belirleyicidir.

Ruhsal olandan kastettikleri kişinin yaşam olayları, ailesi, yetişme çevresi, çevre koşulları, cinsel tecrübeleri vs. Yaşam olaylarının olumlu olumsuz etkisi zaten inkar edilmez. Fakat hangisi belirleyicidir? Önce beyinde bir bozukluk mu var ya da beyinde bozukluk sonradan bir şekilde oluşuyor ve kişinin davranışlarını ve çevre ilişkilerini mi belirliyor; yoksa gerçek bunun tam tersi mi?

Örneğin depresyona yol açan şey öncelikle beyinde bazı biyokimyasalların az üretimi mi; yoksa kişi önce bazı ruhsal travmalara uğruyor, üzüntülerle karşılaşıyor, sonra mı beyin biyokimyası bozuluyor. Klasik psikolojizmi izleyenler tereddütsüz ikincisine kıymet veriyorlar. Oysa pek çok durumda organik olanın belirleyiciliği ve öncelliği çok zor reddedilebilecek bir gerçeklik.

O noktada benim kanım şu: Psikiyatrik bozukluğun şiddeti ne kadar yüksekse (örneğin psikozlar, majör depresyonlar, ağır kişilik bozuklukları) genetik etmen ve dolayısıyla beyindeki bozukluk öncel belirleyici. Daha doğrusu ağır beyinsel organik bozukluklarda (güçlü genetik eğilim taşıyanlarda) kişinin psikiyatrik bir klinik tablo göstermesi çevre koşulları, yetişme şartları ne olursa olsun kaçınılmaz.

Böyle kişilerde uygun çevre koşulları, ağır gitmeyen yaşam olayları, koruyucu ve tedavi edici girişimler hastalığın ortaya çıkışını engellemiyor, sadece onu hafifletiyor. Ama kişinin beynindeki psikiyatrik olarak araz oluşturabilecek bozukluk, ister genetik yönden ister güncel biyokimyasal bakımdan hafifse, kişinin yaşam olayları, çevre, aile koşulları, eğitim düzeyi belirleyici oluyor.

Başka bir deyişle psikiyatrik bir bozukluk ağır seyrediyorsa organik etmen büyük olasılıkla başattır, önceldir. Böyle durumlarda psikoterapinin yanında ilaç tedavisi uygulanması da kaçınılmazdır.

Daha somutlarsak, dünyada insanların büyük çoğunluğu ağır yoksulluk ve yoksunluk koşullarında, ruh sağlığını ciddi biçimde tehdit eden olaylarla karşılaşarak yaşıyor. Bunların bir kısmında, diyelim yarısında klinik yönden tedavi gerektiren depresyon ortaya çıkması anormal değil normaldir. Lakin tüm bu koşullara karşın psikiyatrik yönden tamamen normal kalabilenler de azımsanmayacak bir orandadır. Ama majör depresyon dediğimiz türde çok ağır seyreden bir depresyon varsa kişide, orada genetik, biyokimyasal, organik etmen çok büyük bir ihtimalle önceldir, esas belirleyicidir. Böyle bir ağır depresyon olgusu tedavinin başlarında psikoterapiye hiç uygun değildir. Birçok akut psikozda görüldüğü gibi. Tek seçenek bedensel tedavidir.

Az ilaç bol psikoterapi dedik ya, pratikte bunu uygulayanlar iyi hekimdirler diye bir şey de söyleyemeyiz. Neden mi? Daha çok özel işyerlerinde görüldüğü üzere bu ilkeyi uygulayan pek çok psikiyatristin hitap ettiği hasta kitlesi zengin hastalardır. Saati 150-250 YTL’den yeteri kadar müşteriniz varsa bu koşullarda bol psikoterapi, az veya yok ilaç ilkesi uygulayabilirsiniz. Ama bu sizin ille de iyi hekim olduğunuz anlamına gelmez. Hastalarınıza aldığınıza karşın ne oranda iyileşme verdiğiniz önemlidir esas.

Şimdi psikanalitik veya psikodinamik yönelimli psikiyatri hakkında bazı şeyler söylemek istiyorum, zorunludur. Genel anlamda az ilaç, bol psikoterapinin daha uygun olduğunu söyledik ya, tam da bunu yapan psikanalistler iyi psikiyatriyi, bilimsel psikiyatriyi mi temsil etmektedirler? Gariptir ki, kanımca gerçek bunun tam tersidir. Freud kaynaklı psikiyatrinin tümüyle bir safsata, bir sahte bilim olduğuna inananlardanım.

Psikiyatrik bozuklukların oluşumuyla ilgili olarak söz konusu kuramın neredeyse tüm önermeleri hurafeden ibarettir. O yüzden bol psikoterapi yapan her meslektaşın iyi hekim olduğunu söylemek çok zordur. Başlangıçta söylediğimiz bir beklentiye tam paradoks bir gelişme. Birçok psikanalist ilk görüşme bir yana, ardından on görüşme geçtikten sonra bile belirgin bir tanı koymaya yanaşmaz.

Tedavi süreci de aylara değil yıllara yayılmıştır. Başka bir yaygın hastalık olarak terapi gelişmiştir artık. Böyle bir psikiyatri anlayışının büyük çoğunlukla ticari tıbbın bir parçası sayılması gerektiği açıktır.

Buna karşın hastalarının pek memnun kaldığı çok fazla sayıda psikanalist bulunduğunu inkar etmiyorum. Buna da hiç şaşmamak gerekir, insan budur. Öte yandan içlerinde gerçekten, yani nesnel bakımdan da hastalarına yararları dokunan hekimler az değildir. Bazılarının iyi hekim, iyi psikiyatrist olduklarını da yadsımıyorum. Bunun nedeni, kuramın saçmalığı, uygulamanın tuhaflığı bir yana, terapistin hastaya gösterdiği ilgidir. Verilen emektir. Ayrıca hiçbir dişe dokunur şey yapılması bile terapi sürecinin, önem verilen bir iş, aktartılan hisler olarak kendisidir.

Nöroloji, psikiyatri, psikoterapi üçlemesinin kendi içindeki ilişkilerine, bağlantılarına gelince. Nörolojiyi başlıbaşına ayrı bir disiplin sayıyorum. Ağırlıklı olarak ruhsal arazlarla kendini göstermeyen tüm organik sinir bozuklukları onun konusuna giriyor, cerrahi olanlar haricinde. Uyku ve epilepsi gibi ortak konularımız da var. Bu türden hastalıklarda ruhsal, psikolojik araz ne kadar öndeyse psikiyatriye ağırlıklı olarak girer sorun, ruhsal araz gerideyse tümüyle nörolojinin konusudurlar.

Psikiyatri ise hem organik etmene hem psikoterapiye (bunun gerçekten bilimsel olanına) yoğunlaşmak zorundadır. Psikoterapiden hiç anlamayan psikiyatrist tipi güzel bir tip değildir. (Sadece özel bir dalda çalışmıyorsa, genel hastalara bakıyorsa.) Psikiyatrist olmayan psikoterapistlerin psikiyatrik bozukluklara müdahalesi ise alan ihlali yapılmaksızın, belli ilkelere uyularak, her şeyden önce profesyonellerin kendi öz denetimleri çerçevesinde yürütülmelidir.

Son olarak psikiyatrinin anormalleri normalleştiren, tepkileri yatıştıran bir kurum olarak gerici bir düzen kurumu olduğu eleştirisine değinmek isterim. Bu eleştiride kısmen haklılık payı vardır. Ancak, tüm tıp için ve hizmet sektöründeki, hatta üretimdeki her iş için geçerli sayılabilir aynı eleştiri.

İnsanlar hastalansınlar, ölsünler, tedavi etmeyelim, insanların yaşamını kolaylaştırmayalım, zorlaştıralım, bunalıma girsinler, toplum krize girsin ve böylece sisteme karşı bilinçlenme artsın yönünde düz mantığın eseridir psikiyatriyi topyekun düzen kurumu kabul eden eleştiri. Şu unutulmamalıdır, kişisel veya toplumsal krizler her zaman bilinç ve devrim üretmiyor; genellikle daha kör bilinçsizlik, saldırganlık ve faşizm üretiyor.

Uz. Dr. Kaan Arslanoğlu

Bilim ve Ütopya Ocak 2008

Paylaştıkça çoğalırız…

Share